ગેસ્ટ બ્લોગ : નારી સહજ અભિવ્યક્તિ

                                                        - ખેવના દેસાઈ 

આઝાદી

આમ તો આઝાદી ખરી

ખાવા પીવાની, પહેરવા ઓઢવાની, હરવા ફરવાની,

સગવડોથીસભર માહોલમાં સવલત ભર્યું જીવન જીવવાની

આમ તો આઝાદી ખરી

હિંસામુકત જીવવાની

ના ઘા, ના ડામ, ના લોહી નીંગળતા જખમ,

ના ઈજા, ના સજા, ના સોળ ઉઠેલી ત્વચા,

આમ તો આઝાદી ખરી પણ આજ ખરી આઝાદી?

ખરેખર છે આઝાદી

ખુલ્લા મને ખાવાપીવાની?

ખુલાસા વગર હરવા ફરવાની?

ખૂંચતી નજર વગર પહેરવા ઓઢવાની?

પ્રશ્નો  પૂછવાની?

પ્રશ્ન વેધક નજરથી મુક્ત રહેવાની?

સગવડો કે સવલતો ને સમંતિ આપવાની?

તડજોડ કે બાંધછોડ વગર નગ્ન સત્યને રજૂ કરવાની?

છે આઝાદી હકારની કે નકારની?

સમઝણ  કે સ્વીકારની?

જોઈએ છે એક આઝાદી

અદ્રશ્ય અપરાધભાવથી મુક્ત,

અસ્તિત્વ ટકાવવાની જહેમત થી પર

અસ્તિત્વ નાં ઓચ્છવ ઉજવવાની

*******************************************************

રાત આખી  હૈયા ભીતર ધીમું ધીમું કણસી રહી

ઝાકળભીના શમણાં ઓઝલ, બોઝલ વાતો વણસી રહી...

કેવા થઇ ચકચૂર વહ્યાં'તા વરસાદી એ ગીતો માં

પૂર્યા'તાં રંગો એ નવલાં મરજાદી એ ભીંતોમાં

અષાઢ આંખોમાં ને તોયે ચાતક નજરો તરસી રહી.

ઝાકળભીના..

હોય કદી શું દરિયાની લહેરો ને એવો ખ્યાલ?

રેતી સાથે સગપણ શાનાં, બે પળ નું એ વ્હાલ

અફવા થઇ વહેંચાતો આનંદ, પીડા છાતીસરસી રહી

                                                ઝાકળભીના..

રાત આખી....

*******************************************************

અરેરાટી અને અસમર્થતા......એક સ્થાયીભાવ

અવારનવાર જોઉં છું એ લોકોને.....કૈક વિચિત્ર જ દેખાવ છે...

ચામડી જેવું કશું જ નહિ....ફક્ત પોકળ હાડપિંજર જેવા...ધૃણા ઉપજે તેવા..

પેલા હાડપિંજર ઉપર એવા તો થર જામ્યા છે કે હવે તો કશું સ્પર્શે જ ક્યાંથી?? ને સ્પર્શે જ નહિ તો અનુભવે ક્યાંથી??

બિચ્ચચારા કશું કરે જ ક્યાંથી??

સાવ પાણા જેવા...

ના ના પાણા તો ગમે તેવા કાળમીંઢ હોય તોય કાળક્રમે દરિયા ની થપાટો ખાઈને સુંવાળા થઇ જાય..

આ તો એનાથીયે....

વર્ષમાં  બે ત્રણ વાર  હવાફેર કરવા પોતાના હવા મહેલો માંથી બહાર નીકળે ત્યારે શાંતિ, વિશ્વાસ, એકતા અને મદદ ની બે-ચાર હાથલાકડી હોય એ પણ ઠાલી એમના જેવી જ....

ને એ પોકળ લાકડીઓ ઠોક્યા કરે ... પહેલેથી અધમૂઆ થયેલા હાડમાંસ ના લોચાઓને....

ને એ જ લાકડીઓને ટેકે આ લોચા ફિનિકસ હોવાના ભ્રમમાં  ઉડે..

આકાશ છવાઈ જાય આ મજબૂર પક્ષીઓથી .....અને અભિનંદન ના ફુગ્ગાઓથી  

ફિનિકસ પક્ષી એટલે નિર્બળતા, કાયરતા અને મજબૂરી નું નવું નામ....અને એ નવા નામ ને વધાવતું આપણું શહેર...વાહ મુંબઈ!!                                                                                                                

*******************************************************

મૈત્રી

મૈત્રી એટલે...

ખાલીપાના આકાશમાં એક ભર્યા ભર્યા સ્મિત ની રંગોળી....

એ રંગોળી પાડતી આંગળી ઝાલતાં જ અધૂરી લાગતી હસ્તરેખા માં પૂર્ણતા નો સાથીયો પૂરાય..

ને એ સાથીયા સાથે ચિતરાયા હોય શુભ અને લાભ...

એકબીજા નાં શુભ માં જ મળી જતી લાભની લ્હાણી..

આંખો માં છલકાતાં હોય અબીલ ગુલાલ અને સદા ધબકતી હોય અક્ષત રહેવાની ભાવના .....

મૈત્રી એટલે એકલતા ના શ્રીફળ વધેરી ઉજવાતી મેળા ની હોળી

મૈત્રી એટલે હૃદય ગોખ માં ઝળહળતા દીવડા ની દિવાળી

*******************************************************

 આવરણ...

ટ્રેનનાં ડબ્બામાં ચડતાંની સાથે જ એણે એક પછી એક આવરણો ઓઢી લીધાં

ધર્મના, સંસ્કારના, ફરજોના ને અરજોના...

કેટલીક પળો પહેલા કૈંક ખાસ લાગતું એનું વ્યક્તિત્વ..

અચાનક જ ટોળાંમાંનું એક બની ગયું..કે ટોળામાં જ લગભગ ખોવાઈ ગયું

આંજી નાખતું એનું સ્મિત કાળા ઘેરાં અંધકાર પાછળ લપાઈ ગયું

બે આંખો ફક્ત રહી.... પોતાના સરનામાં ને શોધતી...

એ સરનામું એટલે ઘર..જે કદાચ પોતીકું ના પણ હોય...

એને મન એ ઘર એટલે એક ઉંબરો માત્ર....

જેને ઓળંગતાં જ પેલા આવરણો આપમેળે વળગતાં જાય છે

ને મચી પડે છે એને ટોળાંમાની એક બનાવવા

જોકે તોય ટ્રેનનાં ડબ્બામાં બીજા કરતાં એ થોડી જુદી ખરી...

એના આવરણો દેખીતા તો હતાં....

*******************************************************

સ્વયંસિદ્ધા

કશો જ ફેર નથી પડતો

એના યુનિફોર્મનો રંગ ખાખી હોય કે કાળો

એના હાથમાં લાકડી હોય કે લેખણ

એનું સ્કર્ટ ધોળું હોય કે એનો કોટ

એ ધરા ધ્રુજાવે કે ધમણ

એ દિલ જીતે કે દોકડા

    ઉંબર ને આ પાર કે પેલે પાર

એના સમરાંગણ જુદા કે જુદા એના કુરુક્ષેત્રો

એક સરખી હોય તો અપેક્ષા

ફરજપરસ્તીની

ઉંબરની બન્ને પાર

સંસ્કાર, સમર્પણ ને શિસ્ત વચ્ચેનું સંતુલન જાળવતાં

સ્વયંસિદ્ધા પુરવાર થવાની

*******************************************************

એના લોહીનો રંગ લાલ નહોતો

એના આંસુ ખારા નહોતા

એની પીડાની કોઈ ભાષા નહોતી

ને કલ્પાંત તોય સંભળાયું

શહેરની સગવડ સાચવવા કુરબાન થતા વધુ એક શહીદનું

રસ્તો પહોળો કરતાં કરતાં સાંકડી થતી જતી માનસિકતામાં કોક ડૂસકું અટવાઇ ગયું 

*******************************************************

પ્રશ્ન .........

આજે ફરી ઉગ્યો ...

ધરતી ફાડીને પીપળો ઉગે તેમ

દરરોજ ઉગે છે, ફરી ફરી ઉગે છે

મનમાં ઉગતાં ની  સાથે જ  ધસમસે છે હોઠ સુધી

ને ત્યાંજ અટકી જાય છે

શરમ, સંકોચ કે સભ્યતા ના ઉંબરે ....

એને ખબર છે એ ઉંબરો ઓળંગતાંજ ...

એક શાંત (!) સ્થગિતતામાં વમળો સર્જાશે

ને એ વમળોમાં વલોવાઈ જશે કંઈ કેટલુંય

ક્ષણભરમાં ....ક્ષણભર માટે જ

ને ફરી પાછી એ જ સ્થગિતતા ..

એટલે એ ક્ષણભંગુર  જીવન જીવ્યે જાય છે

પ્રસવ વેદના થી બાળ મૃત્યુ સુધીનું ...

                                                      - ખેવના દેસાઈ 

ગેસ્ટ બ્લોગ : સાક્ષરતાથી શિક્ષણ સુધી: દુર્ગમ પ્રવાસ, સઘન પ્રયાસ

                                                                                - ખેવના દેસાઈ

સામાન્યપણે આપણાં  ઘરોમાં બાળકને કોઈ એકાદી ભાષામાં  પોતાનું આખું નામ કઈ ઉમરે લખતા આવડે? ચાલો ધારી લઈએ કે એ અંગ્રેજી માધ્યમ ની શાળામાં જતું હોય તો મોડામાં મોડું પહેલા કે બીજા  ધોરણ માં તો એને પોતાના નામ ને અટકનાં સ્પેલિંગ આવડી ગયાં હોય ને? પણ મુંબઈના એકાદ જાણીતા પરામાં ગરીબ વિસ્તારની  એક  કિશોરી અંગ્રેજી માધ્યમનાં સાતમાં ધોરણમાં ભણતી હોવા છતાં પોતાનું આખું નામ ના લખી શકે એવું બને ખરું?...જરાય અતિશયોક્તિ વગર કેહવું હોય તો હા એ અને એના જેવી અનેક શાળાની અનેક કિશોરીઓ સાક્ષર હોવા છતાં  આવા સાવ પાયાના જ્ઞાન થી પણ વંચિત છે. અને એ આજની શાળાકીય પદ્ધતિની વરવી વાસ્તાવિક્તા છે. આવી જ વરવી વાસ્તવિકતાનું ભાન થોડાક સમય પૂર્વેના  સ્વાનુભવમાંથી થયું. 

સાંતાક્રુઝ સ્થિત બિન સરકારી સંસ્થા-'વાચા' વર્ષોથી મુંબઈનાં પછાત વિસ્તારોમાં કિશોરીઓની ઉન્નતી અને સશક્તિકરણ માટે કાર્યરત છે. સતત સકારાત્મક પરિવર્તનનાં  સઘન પ્રયાસ આ સંસ્થાનું ધ્યેય રહ્યું છે. હાલમાં મુંબઈની આશરે સોળ એવી 'બસ્તીઓ'માં કાર્યરત આ સંસ્થા જોડે જોડાવાનો મોકો મને ઘણીવાર મળ્યો છે. ગયા નવેમ્બરમાં  જ જ્યારે મુંબઈ હજુ દિવાળીનાં દીવડાની જાહોજલાલી માણી રહ્યું હતું ત્યારે  ઝાકમઝોળથી દૂર જોગેશ્વરીની  એક બસ્તી માં જુદો જ પ્રકાશ ફેલાવવાનો પ્રયત્ન થઈ રહ્યો હતો.

આપણાંમાના મોટા ભાગના જે વિસ્તારથી અજાણ હોઈશું એવો જોગેશ્વરીનો બાંદ્રા પ્લોટ વિસ્તાર 1993ના કોમી રમખાણ પછી બાંન્દ્રાથી ભાગી છુટેલ લઘુમતી કોમની વસ્તી ધરાવતો ગીચ વિસ્તાર છે. રમખાણોના વીસ વરસ પછી પણ અહીની વસ્તી મોટા ભાગની મૂળભૂત જરૂરીયાતોથી વંચિત છે. વાચા અહીની કિશોરીઓ સાથે અનેકવિધ શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ કરી રહી છે. જે તેમને એક આત્મવિશ્વાસથી ભરપુર, સ્વાવલંબી કિશોરીમાં પરિવર્તિત કરી શકે. આ જ પ્રવૃત્તિ અંતર્ગત નવેમ્બર નાં પહેલા  અઠવાડીયામાં  અહી અંગ્રેજી શીખવવાનો વર્કશોપ  કરવાનો મોકો મને મળ્યો. ઉર્દુ, હિન્દી અને અંગ્રેજી માધ્યમો માં ભણતી નવ થી પંદરવર્ષ ની 20-22 છોકરીઓને અંગ્રેજીનું મૂળભૂત જ્ઞાન આપવાનો ઉપક્રમ હતો. શિક્ષણ ક્ષેત્રે થોડાક અનુભવ સાથે ખુબ સહેલું લાગતું આ કામ એક દુર્ગમ પ્રવાસ ખેડવા જેવું હતું. સામાજિક બંધનોને કારણે કે કૌટુંબિક દબાણ હેઠળ શાળામાંથી ઉઠી ગયેલ કિશોરીઓ જ નહિ પણ અંગ્રેજી માધ્યમના 7-8 ધોરણમાં ભણતી (!!!) એક પણ છોકરી પોતાના વિષે 5 વાક્યો અંગ્રેજીમાં બોલી શકવા કે પોતાનું આખું નામ માતાના નામ સાથે સાચી જોડણીમાં લખી શકવા અસમર્થ હતી.પાંચ દિવસના ટૂંકા ગાળામાં કશું પણ શીખવવું પડકાર હતો. એમાંય "અબ્બુ આને નહિ દેંગે" જેવા નાના મોટા અનેક અવરોધો તો રોજના.

એમાંની એક એક કિશોરીને શીખવું હતું. બે ચાર વર્ષે કોલેજમાં જઈ ગળાકાપ  સ્પર્ધામાં ઉતરવુંતું. ડેન્ટીસ્ટથી લઇ પાઈલોટ બનવાની ઝંખના હતી એમની આંખોમાં. બસ એક જ મુશ્કેલી હતી,  શાળામાં અંગ્રેજી વિષય નહોતો અથવા ભણાવવામાં આવતો નહોતો ને બીજા વિષય તો બોર્ડ પરથી કોપી કરીને શીખ્યાનો સંતોષ લેવાતો. ખેર, પડકાર સુપેરે ઝીલાયો દુર્ગમ પ્રવાસ, સઘન પ્રયાસ સાથે સફળ થયો. પાંચ દિવસ ના અંતે અંગ્રેજી વ્યાકરણ ના મૂળભૂત પાસાઓ સમજી અને સાચા વ્યાકરણ સાથે પોતા વિષે 5 વાક્યો એ કિશોરીઓને મોઢે સાંભળવાનો  લ્હાવો મળ્યો પણ એ આનંદ તો ક્ષણભંગુર જ.

પાંચ દિવસના અનુભવે આશરે 85% સાક્ષરતાના પ્રમાણ વિષે કંઈ કેટલાય સવાલ ઉભા કરી દીધા. શું શાળામાં દાખલ થવું અને પોતાનું નામ જે તે ભાષામાં લખતા આવડવું એ જ સાક્ષરતા? પાલિકા દ્વારા સંચાલિત શાળાનાં વિદ્યાર્થીઓ હોય એટલે ગુણવત્તા સભર શિક્ષણ એમનો હક નહિ? અન્ય શાળાઓમાં પણ કોઈ સાવ નિરર્થક કારણોને વશ થઈ, અમુક ધોરણ સુધી પરીક્ષા જ ના લેવી કે કોઈ ને નાપાસ ના કરવા એ શિક્ષણપદ્ધતિ નો સાચો માપદંડ? વાચા જેવી સંસ્થાનું કાર્ય ચોક્કસપણે પ્રશંસનીય છે જ પણ શું બે-પાંચ સંસ્થા મુંબઈનાં કે દેશના  તમામ  અસમર્થ બાળકો સુધી પહોંચી શકશે? સમાજ નો કોઈ એકાદો વર્ગ તેમના ધર્મ, જાતી કે આર્થિક ધોરણ ને આધારે ફક્ત સાક્ષરતાના આંકડા બની જઈ  ગુણવત્તા સભર શિક્ષણથી વંચિત રહે એ કેમ ચાલે?

                પ્રવાસ દુર્ગમ છે - સાક્ષરતા કે અક્ષરજ્ઞાનથી શિક્ષણ સુધીનો ...સઘન પ્રયાસો ની તાતી જરૂર છે, જરૂર છે  સ્વામી વિવેકાનંદના આ વિચાર ને શિક્ષણ પદ્ધતિ નું ધ્યેય બનાવવાની "Education is the manifestation of the perfection already in man”.

                ખેવના દેસાઈ (મુંબઈ)

ગેસ્ટ બ્લોગ : વસ્તીની પેલે પાર ....

         - ખેવના દેસાઈ

“જો દૂર પેલી વસ્તીમાં ભૂખ્યાં છે ભૂલકાં
લાગે છે તનેય દૂરના ચશ્માં છે ઈશ્વર….”

સૌમ્ય જોશીની આ પંક્તિઓમાં આવતી એ દૂર ની વસ્તી તરફથી જો ઈશ્વર પણ મોં  ફેરવી લેતો હોય તો આપણે? બારીના કાચ કે  નાકનું  ટીચકું ચડાવતાં  અધખુલ્લી આંખમાંથી કે હૃદયનાં પટ પરથી એ આખું દ્રશ્ય ભૂંસી નાખવા મથતા  હોઈએ છીએ. એ વસ્તી, ગંદવાડ, મંદવાડ કે  અંધકાર હંમેશા આપણી  આસપાસ છતાં આપણાંથી જોજન દુર હોય એવી ભ્રમણા છે . પણ એનું હોવું એ એક કટુ સત્ય છે. પણ આ કટુતા જો આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની જાય તો? એ જોજન દુર એવા સત્ય ને નજીકથી અનુભવવા, કઈ કેટલાય જોજનોનું ભૌતિક  અંતર કાપવા આજે ધાડેધાડા તૈયાર છે એની જાણ  છે તમને?
ઝૂંપડપટ્ટી પર્યટન, સાંભળવામાં જેટલું અજુગતું લાગે છે એટલું જ આ પર્યટનનું ક્ષેત્ર પ્રખ્યાત છે, દક્ષિણ આફ્રિકા ના  રાયો- દ-જનારીઓ માં 15 વર્ષ પહેલા આ જુવાળ શરૂ  થયો હતો જે આજે  કૂદકે ને ભૂસકે વધતો લાખો  રૂપિયાનો  ઉદ્યોગ બની ગયો છે . આફ્રિકા જ્યાં કુદરત એની સોળે કળાએ ખીલી છે.  ત્યાંજ ગરીબી ને ભૂખમરો પણ ચોમેર પોતાનું સામ્રાજ્ય ધરાવે છે . આવા વિરોધાભાસી વાતાવરણ વચ્ચે વિક્ટોરિયા સફારી અને નૈરોબી ટુરીઝમ એડવેન્ચર જેવી સંસ્થાઓ એ ગરીબી ને ભૂખમરાનું પ્રદર્શન કરી રોકડો વેપલો કરી રહ્યા છે. એક અંદાજ પ્રમાણે એકલા કેપ ટાઉન માં 2006 માં 3 લાખ  પર્યટકો એ આ ઝૂંપડપટ્ટી પર્યટનનો આનંદ માણ્યો હતો . અને આ જુવાળ હવે આફ્રિકા જ નહિ પણ દ .અમેરિકા નાં મેક્સિકો કે એશિયા નાં મનીલામાંય ધૂમ મચાવી રહ્યું છે .
પણ એ તો બધું ત્યાં  થાય છે પણ એમાં આપણે શું? પણ આમાં તો આપણું  લાડીલું શહેર પણ અપવાદ નથી . મુંબઈ ની 40% વસ્તી જ્યાં રહે છે તે એશિયાની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટીમાંની એક ધારાવી તો આ ધંધાનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર છે. ચામડાની પર્સ કે માટીના ઘડાની ખરીદી  સિવાય ક્યારેય ધારાવી જોયું છે? લગભગ 6 લાખ લોકો જ્યાં  1500 નાના મોટા ઉદ્યોગો કરી પેટીયું રળે છે એ વસ્તી પીવાના પાણી ની વાત જવા દો  સૂર્ય ના એકાદ કિરણથીયે વંચિત છે ..તો  એવી પ્રજા ને મળવાનું મન થાય ખરું? ખબર છે મને કે ગમે તેટલા પરદુઃખભંજન હશો તોય ના જ પાડશો તો પછી આ ઝૂંપડપટ્ટી પર્યટન કોને માટે? ચકચાર જગાવવા જાણીતી મીડિયા માટે કે બીજા ને દુઃખી જોઈ દુઃખી થતા સમાજ સેવકો માટે?. ..ના રે ના પર્યટન તો આનંદ પ્રમોદ માટે હોય, ખરું ને?
છેલ્લા 8 વર્ષથી ધારાવીનું પર્યટન કરાવતા "રીઆલીટી ટુર્સ  એન્ડ ટ્રાવેલ્સ"નાં  મતે  આ તો મુંબઈનાં પ્રવાસનું મુખ્ય આકર્ષણ કેન્દ્ર છે. મુંબઈ આપણા  ભારતીયો માટે સ્વપ્નનગરી છો હોય દરિયા પાર ના પ્રવાસીઓ માટે તો એકમાત્ર ધારાવી જ સાહસ અને ઉત્તેજનાનું સરનામું છે . આ પર્યટનમાં ભાગ લેનારાઓ માં 95% પશ્ચિમ દેશોમાંથી આવતાં પ્રવાસીઓ છે જેને જીવનની  "રીઆલીટી" ને ખુબ નજીકથી જોવી છે. એમના દેશ માં ટીવી પર અવારનવાર દેખાડાતી ડોક્યુમેન્ટ્રીમાં દર્શાવાતી વરવી ગરીબી ની વાસ્તવિકતા જોવી છે . અને પોતે એ વાસ્તવિકતાથી પર,  ઘણે અંશે સમૃદ્ધ છે એનો છીછરો સંતોષ લેવો છે.
રીઆલીટી ટુર્સ વાળા આ કામ સુપેરે કરી જાણે છે .ધારાવી અને આસપાસના વિસ્તારની સાથે ધોબી ઘાટ અને ગ્રાન્ટ રોડનાં  કમાટીપુરા પણ તેમના "રિઅલ એક્સ્પિરીંયન્સ"નાં પેકેજ માં આવરી લેવામાં આવે છે. વૈભવી હોટેલમાંથી પીક અપ અને એ.સી. ગાડી માં પ્રવાસ જેવા ડીંડાણા સાથે આ ટુર્સ ગજવા ભરે છે. પ્રવાસીઓની જીજ્ઞાસા સંતોષવા  એકાદ 'ખોલી' ભાડે રાખી તેનું અવલોકન અને તેની પતરા ની છત પરથી આસપાસ નો નઝારો જોવાની વ્યવસ્થા પણ છે . ટુર ગાઈડનાં કહેવા પ્રમાણે આ તો 5-સ્ટાર સ્લમ છે અહીના ઘરોમાં ટીવી છે, ફ્રીજ છે ને વિસ્તારમાં પોતાનું જીમ પણ છે પણ એને કોઈ પૂછતું નથી કે સ્વચ્છતા, પાણી કે સૂર્યપ્રકાશ નો વૈભવ ક્યાં? પ્રવાસીઓ ક્યારેક નિરાશ પણ થાય છે કારણકે એ લોકો  તો ભૂખ્યા-નાગા છોકરા અને ગંદા ગોબરા માણસો જોવાની આશાએ  આવ્યા હોય છે અને એ ક્યાંક પૂરી ના થતા રંજ અનુભવે છે .
મારા દેશની, મારા શહેર ની ગરીબી એક વરવા મનોરંજનનું સાધન બની જાય એ મને માન્ય નથી. મારા દેશવાસીનાં  ઉઘાડા ઘરો માં ડોકિયા કરીને, ફોટા પાડીને એ વેચીને ખિસ્સા ભરવાની ધ્રુણાસ્પદ માનસિકતા અસહ્ય છે . એક આવીજ વસ્તીના રેહવાસીનું વેધક વિધાન કે "એ લોકો અમારો ફોટો પાડીને લઇ જાય છે ને છોગાં માં અમારું સ્વમાન પણ" કેટલું પીડાદાયી છે!   મૃત્યુ કે માંદગીની જેમ ગરીબીનો મલાજો રાખવો  જરૂરી નથી? અશ્લીલ દ્રશ્યો જ નથી હોતા માનસિકતા પણ હોય છે . વધુ ગરીબ કોણ છે વસ્તી ની પેલે પાર રહેતા કે પછી????
                                                                                                                                                                                                                                         - ખેવના દેસાઈ

ગેસ્ટ બ્લોગ : ભાષાની ભેળપૂરી: અંગ્રેજી તડકા મારકે

[ પ્રિય વાચકમિત્રો,

'બ્લોગ ને ઝરૂખે થી...' કટારનો આજે ૧૫૦મો લેખ રજૂ કરતા એક વિશેષ જાહેરાત કરતા મન ખૂબ આનંદ અનુભવે છે.આ જાહેરાત એ છે કે તમારા સૌની અપાર ચાહના પામેલી આ કટાર પર આધારિત પ્રથમ પુસ્તક 'સંવાદ' ગૂર્જર ગ્રંથરત્ને પ્રકાશિત કર્યું છે.આ પુસ્તકનું લોકાર્પણ પહેલી નવેમ્બરે જાણીતા ઉદ્યોગપતિ અને સમાજસેવક શ્રી મહાવીરપ્રસાદ સરાફજીના વરદ હસ્તે થયું. આનંદોત્સવ સંસ્થાના પ્રમુખ અને જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી યશવંત ત્રિવેદીનો આ લોકાર્પણ કાર્યક્રમ બદલ આભાર માનવો ઘટે! જન્મભૂમિ પ્રવાસીના તંત્રી શ્રી કુન્દનભાઈ વ્યાસને શી રીતે ભૂલાય જેમની પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન મને સદાયે મળ્યા છે. મારા માતાપિતા,પત્ની,પુત્રી,બહેનો અને સમગ્ર જન્મભૂમિ પરિવારનો હ્રદયપૂર્વક આભાર માનું છું આ કટાર અને 'સંવાદ' શક્ય અને સફળ બનાવવા માટે! બસ આમ જ સદાયે તમારા પ્રેમ અને આશિર્વાદનો ધોધ વહાવ્યે રાખજો. અંત:કરણ પૂર્વક આભાર અને વંદન !

- વિકાસ ઘનશ્યામ નાયક]   * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

"મમ્મા, જોને બહાર કેટલું બધું Rain પડે છે"

"ડેડી! તમે આ જ સ્કૂલમાં સ્ટડી કઈરું'તું?

"બધા childrens શાંતિ રાખો, નહીં તો aunty બધાને shout કરશે"

"મને તો ગરબા નો એટલો સોખ છે, I so enjoyed it".

"આ લોકો આવા મોટા પોગ્રામમાં સેન્ડવીચ જ કેમ આપે છે, લેડીઝોએ complain કરવી જોઈએ"

આમાનું એક પણ વાક્ય correct the following sentences તરીકે ભાષાના પ્રશ્નપત્રમાંથી લેવાયું નથી. આ તો મુંબઈનાં જાણીતા પરાંમાં થતાં રાસગરબાની ધમાલ વચ્ચે સંભળાતાં કેટલાંક સંવાદો છે. બાળકો ગુજલીશ વચ્ચે ઝૂલ્યાં કરે છે ને માતાપિતા સાચા ( ને મોટે ભાગે) ખોટા અંગ્રેજી માં તડાકા મારે રાખે છે. ખોટી ભાષા અને ખોટા ઉચ્ચારોની ભેળપૂરી માં સાંભળનારને જરાય ટેસડો પડતો નથી. આ સંવાદો સાંભળ્યા પછી ગુજરાતી કે અંગ્રેજી કે બંને ઠીક ઠીક જાણનારે હસવું, રડવું કે ગુસ્સે થવું એ સમઝાતું નથી. ગુસ્સે થવું તોય કોના પર થવું એ મોટી મૂંઝવણ છે. સતત ખોટી ભાષા વચ્ચે જ ઉછરતા બાળકો પર? મોર્ડન કહેવડાવાના અભરખા રાખતાં મા-બાપ પર? ઈંગ્લીશમાં જ 'converse' કરવાનો આગ્રહ રાખતી શાળાઓ પર? કે આ બધાની એક સામટી બેદરકારી પર?

અહીં પરભાષા કે માતૃભાષા વિષેનાં ચોખાલીયા કે વેદિયા વિચારોની વાત નથી. આપણી ભાષા જ શીખવવી ને અંગ્રેજી તો વિદેશી ભાષા એટલે બહિષ્કાર કરવાનો મુદ્દલ વિચાર કે આગ્રહ નથી. હા, માત્તૃભાષા આવડવી જ જોઈએ એમાં બેમત નથી અને એવું વિચારનારા આજનાં ઘણાંય માતા-પિતા બાળકોને એવી ઈંગ્લીશ મીડિઅમ શાળાઓ માં મૂકે છે જ્યાં ગુજરાતી at least second language તરીકે શીખવાડાવામાં આવે છે. આટલી તકેદારી ચોક્કસ સરાહનીય છે. પણ આ second language જે તે શાળામાં કે બાળક નાં માનસપટ પર secondary treatment પામતી હોય તો તે ભયસૂચક છે. કારણ જે તે ભાષા ભલે તે ગુજરાતી, અંગ્રેજી, હિન્દી કે અન્ય કોઈ પણ ભાષા હોય તે આવડવી જેટલી જરૂરી છે તે સાથે જ તે સાચી ને સારી આવડે એ પણ એટલું કે એથીયે વધુ જરૂરી છે. ભાષા ની શોભા તેના સાચા ઉચ્ચારો ને સાચા વ્યાકરણ થકી જ હોય.

કાં તો બાળક શાળામાં ભણવા જાય ને કાં તો 'સ્કુલ' માં 'સ્ટડી' કરવા જાય. એ જ્યારે શાળામાં 'સ્ટડી' કરવા જાય છે ત્યારે જ ગડબડ ગોટાળા ની શરૂઆત થાય છે. બાળક વિચારે ને મગજ થી જ વિચારે તો સારું પણ એ 'દિમાગ' થી 'સોચવા' લાગે છે ત્યારે જ ભાષાનું ઉઠમણું થાય છે. ૫ થી લઈને લગભગ ૨૫ વર્ષ ની ગુજરાતી પ્રજા આજે "શાયદથી , હું આવીશ" કે "સાડા એક ને સાડા બે વચ્ચે પહોંચવાનું છે એટલે ભાગતી ભાગતી જઈશ" જેવા વાક્યો ભૂલનું ભાન થયા વગર સહજતાથી બોલે છે ત્યારે "ભાષાને શું વળગે ભૂર" પર ફેરવિચારણા કરવાનું મન થાય છે.

હવે જેમ ગુજરાતી, હિંગ્લીશ કે ગુજલીશની ભેળપૂરીમાં ભેળવાઈ ગઈ છે તેમ ૨૫ થી ૭૫ (કે કદાચ એથી એ વધુ) ઉંમરની ગુજરાતી પ્રજા અંગ્રેજી તડકા (વઘાર) મારી મારી ને ગુજરાતીની વલે કરે છે. સાચું-ખોટું અંગ્રેજી પાત્રો ને મોઢે બોલાવવું એ જાણે ગુજરાતી નાટકો નો ફેવરીટ selling point થઇ ગયો છે. ક્યાંક એ પ્રેરણા એમને real life characters પાસેથી મળી જતી હશે? બેગ અને બૅગ વચ્ચે કે સ્નેક્સ અને સ્નૅકસ વચ્ચે ફક્ત ઉચ્ચારનો કે સ્પેલિંગ નો જ નહીં પણ અર્થ નો મોટો ફેર હોઈ શકે એ સમજવું કેટલું જરૂરી છે! કેટલાક મરાઠી મિત્રો ભૂલેચૂકે "શ" ધરાવતા નામ ગુજરાતી પ્રજા વચ્ચે બોલતા ગભરાય છે ક્યાંક "શાંતા" નું "સાંતા" ના થઇ જાય!! 'સોસ્યલ ગ્રુપ નાં પોગ્રામમાં' બિઝી આપણાં ભાઈ બહેનો પાસે 'શ' ને 'સ' વચ્ચે નો ભેદ સમજવાનો ટાઈમ જ ક્યાં છે?. પણ જ્યાં plural નું પણ plural કરવાનું આવે ત્યાં આપણા જેવી દિલદાર પ્રજા ક્યાંય જોવા ના મળે. ચિલ્ડરન્સ (ને ક્યાં તો વળી ચિલ્ડરન્સો), લેડીઝો, ટીચર્ઝો, પીપલ્સ જેવા શબ્દો એ આપણી dictionaryમાં અડીંગો જમાવી ને કાયમી સ્થાન પ્રાપ્ત કરી ચુક્યા છે. હા, સહજ રીતે અંગ્રેજી ભાષાનાં કેટલાય શબ્દો આપણી વાક્ય રચનાનું અને રોજબરોજ ની બોલચાલ નું અભિન્ન અંગ બની ગયા છે એનો વાંધોય નથી પણ એ સાચી રીતે પ્રયોજાય તે તો જોવું જ રહ્યું.

ગુજરાતી ભાષાની અસ્મિતાની ચિંતા કરતા ને અધોગતિ માટે હૈયા વરાળ ઠાલવતાં આપણા સાક્ષરો ને વિચારકોને એક જ વિનંતી છે કે જેમ ભાષા બંધિયાર રહે તો તેમાં લીલ બાઝી જાય ને કાળક્રમે નિરુપયોગી થઇ જાય તે જ રીતે ભાષા ભલે ગુજરાતી હોય કે અંગ્રેજી એમાં વણજોઈતી અશુધ્ધિઓ ઉમેરાય તો તે ડહોળાઈ જાય અને એ ડહોળાય નહિ એ પણ આપણી જ જવાબદારી ખરી ને?

-ખેવના દેસાઈ

સાન્તાક્રુઝ (પ), મુંબઈ