ગેસ્ટ બ્લોગ :જીવનના નાટ્યપ્રયોગની ત્રીજી ઘંટડી

આ ગેસ્ટ બ્લોગ લખનાર કિશોર દવેનું ફેબ્રુઆરીના પ્રથમ સપ્તાહમાં અવસાન થયું છે.તેમણે થોડા મહિના અગાઉ પોતાનો આ લેખ ગેસ્ટ બ્લોગ તરીકે પ્રકાશિત કરવા મારી સાથે શેર કર્યો ત્યારે ખબર નહોતી કે આ તેમનો છેલ્લો લેખ બની રહેશે. જીવ્યાં ત્યાં સુધી મુખ પર સ્મિત, હ્રદયમાં સતત નવું જાણતા અને શિખતા રહેવાની જિજ્ઞાસા વૃત્તિ અને જીવનના અંત સુધી સતત પ્રવૃત્તિશીલ રહેવાની તેમની સુટેવ એ ૯૭ વર્ષનાં યુવાન કિશોરભાઈની ઓળખાણ હતાં.સ્વ.કિશોરભાઈ સ્વર્ગમાં દેવી-દેવતાઓ સાથે પ્રશ્નોત્તરીની રમત રમતા હશે! તેમનાં આત્માને ઇશ્વર ચિર શાંતિ બક્ષે એવી પ્રાર્થના...

**************************************************************

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ત્રણના આંકડાની વિશિષ્ઠતા બતાવી છે તેમાંથી જાણ ખાતર જણાવું તો ત્રણ ગુણ સત્વ-રજસ-તમસ, ત્રણ લોક સ્વર્ગ-પૃથ્વી-પાતાળ, ત્રણ દેવ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ, ત્રણ અવસ્થા બાળપણ-યુવાની-વૃધ્ધાવસ્થા, ત્રણ કાળ ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય, ત્રણ ઋતુ શિયાળો-ઉનાળો-ચોમાસું અને આવા અનેક દાખલા મળી આવે, પણ તેમાં એક નવું, આપણા જીવનમાં વણાઇ ગએલ, સૌથી પરિચિત -  ‘નાટ્યપ્રયોગની ત્રીજી ઘંટડી’ જે આજે સામાન્ય માનવી પણ જાણે છે. આજે આપણા જીવનમાં તેનું કેવું સ્થાન છે તે જોઇએ.

            બાળપણ-ઘડપણ વચ્ચે તફાવત હોય તો એટલો જ કે બાળપણ પાસે અફાટ ભવિષ્યકાળ છે. જ્યારે ઘડપણ પાસે ભવ્ય ભૂતકાળ છે. બાળપણ પાસે બેફિકરા દિવસોનો સંચય હોય છે અને ઘડપણમાં વાત્સલ્યનું વળગણ હોય છે. અને તેમાં પણ એક વિશિષ્ઠ જાતનું ગળપણ હોય છે. તેનો સ્વાદ કેવો હોય તે તો તમે કોઇ વૃધ્ધને પૂછશો તો તે કહી શકશે.

સમયની સરી જતી રેતી અને કેલેંડરનાં ફાટતાં પાનાં વચ્ચે જીવનનાં અમૂલ્ય વર્ષો વહી ગયાં તેનો આપણને ખ્યાલ રહેતો નથી, તેના પર ધ્યાન આપવાનો સમય આવી ગયો છે. મૃત્યુ ક્યારે આવે છે? કેમ આવે છે? તે પ્રશ્નોનો ઉત્તર આજના દોડતા સમયમાં અને આ સંસારની અનેકવીધ પ્રવૃત્તિમાં ડૂબેલા આપણે તેને વધુ મહત્વ આપતાં નથી. જ્યારે કોઇ માંદગી કે અકસ્માત થાય ત્યારે આપણી આંખો ખૂલે અને થોડી સમજણ પડે કે અરે! આપણે તો આ જીવનના છેડે પહોંચી ગયા છીએ, અને હવે તો આપણો વારો! આપણે કબ-ક્યું ઔર કહાં? ના વિશિષ્ઠ વર્તુળમાં આવી ગયા છીએ ત્યારે આપણને આપણા જીવનના નાટ્યપ્રયોગની ત્રીજી ઘંટડી ‘હમણા જ વાગશે’ નો એહસાસ થાય છે. ત્યારે મોડું મોડું પણ આપણને ભાન થાય છે – કાંઇક વિચારવાનું – એટલું થાય તો પણ બસ છે. પીગળી ગએલ ભૂતકાળમાં નજર કરીએ તો જીવનની કિતાબ કોરી જ રહી ગઈ છે. કે એમાં કાંઇ કામનું લખી જીવન સાર્થક કર્યું છે? નહિતર વળી અફસોસ રહી જશે કે આપણું જીવન તો પૂરના ધસમસતા પાણીમાં વહી ગયું અને છેવટ સમુદ્રમિલનનો સમય આવ્યો ત્યારે જાગ્યા. એટલે હવે સમય થોડો જ બાકી છે તેમાં કંઈક એવું કરીએ કે સમગ્ર જીવન સાર્થક થઈ જાય, કારણકે હવે સમયમાં કોને અગ્રતાક્રમ આપી તેનો અમલ કરીએ કે ‘આપણે કાંઈ નથી કર્યું’ એવો અફસોસ ન રહી જાય.

            વૃધ્ધાવસ્થાના એ સમયમાં જરા આંખો મીંચીને એ વિચારો તમે તમારા કુટુંબ પ્રત્યેની ફરજ નિષ્ઠાપૂર્વક બજાવી છે? જીવનમાં યોગ્ય જગ્યાએ દાન-પુણ્ય-સહાનુભૂતિ કે સદભાવનાનો અમલ કર્યો છે, એવા જીવનના અનેક કાર્યો બદલ થોડો સમય ભૂતકાળને ભેદી તેમાંથી યોગ્ય ઉત્તર મેળવવાના પ્રયાસ કરવા જરૂરી છે.

            આજકાલ વર્તમાનપત્રો-સામયિકોમાં વૃધ્ધોને માટે એટલા સૂચન ભર્યા લેખો આવે છે કે કોઇ પણ વૃધ્ધ તેને અનુસરે તો તેને માનસિક શાંતિ જરૂર મળે જ. સ્વભાવને કેવી રીતે કેળવવો – પોતાની જુની ટેવોને બદલી પોતાના સંતાનોના સંસારમાં કેમ અનુકૂળ થઈ રહેવું, સંસારમાં પરિવર્તન આવ્યું છે એ ન્યાયે અત્યારના સંતાનો પોતાની મુશ્કેલીઓનો જાતે નિર્ણય લેવા સક્ષમ છે તે સમયે ‘અમોને કોઇ પૂછતું નથી’ એમ લાગે, પરંતુ એ બધું ‘જતું કરવું’ જોઇએ.સંતાનોએ પણ જાણવું જોઇએ કે આપણે રાત્રે મોડા પડીએ ત્યારે જાગતા રહી આપણી કોઇ વાટ જોતું હશે કે કોઇવાર થાકેલા ઘેર આવીએ ત્યારે માતાપિતાનો હાથ માથે ફેરવતાં – પ્રકૃતિની પૂછા કરતાં હોય એવા પ્રસંગો બને ત્યારે બંને પક્ષે સુખનાં-પ્રેમનાં આંસુ વહેતાં હોય છે. ટૂંકમાં બંને પેઢીએ સંયમ-ઉદારતા-ભક્તિ-વડીલો પ્રત્યેની ફરજ અને સેવાની ભાવના અને હૃદયની સંવેદના વીકસે ત્યારે જ બની શકે.

            જીવનની ત્રણે અવસ્થાઓમાંથી પસાર થયા બાદ આપણે અંતિમ મુકામે પહોંચીએ છીએ ત્યારે ‘સ્વર્ગ ક્યાં છે? કોઇ સ્થળમાં? કોઇ વસ્તુમાં?’ ના. પરંતુ સત્કાર્યોથી-સુંદર સ્વભાવથી જીવનની પરિપૂર્ણતાને પામવી એ જ છે ખરું સ્વર્ગ અને એ જ છે શ્રીરામ અને શ્રીકૃષ્ણની પદરજ જે માથે ચઢાવી તમે જીવન સાફલ્યની અનુભૂતિ કરી શકશો.

            પછી ભલે ને જીવનના નાટ્યપ્રયોગની ત્રીજી ઘંટડી પૂરા જોરથી વાગે કે તેને બદલે મોટો ઘંટ વાગે તો પણ કોઇ ફરક પડતો નથી કારણકે આપણે કોઇ પણ પ્રકારની પરિસ્થિતિ માટે તૈયાર અને સુસજ્જ છીએ, અને પછી ઘંટડીના અવાજની શાંતિ પછી ધીમેથી રંગમંચ પરની જ્વનિકા ખૂલે ત્યારે રંગમંચના ઝાંખા - ભૂરા પ્રકાશમાં – સમાધિમાં પદ્માસનસ્થિત તમે તમે બેઠા હો અને મધુર સંગીતમાં ‘શ્રી કૃષ્ણ શરણં મમ’ ના સૂર પ્રસરી રહ્યા હોય, એ કેવું અદભૂત-અલૌકિક-અવિસ્મરણીય અને દિવ્ય દૃશ્ય? અસ્તુ...

-       કિશોર દવે

ગેસ્ટ બ્લોગ - જીવનની કોરી પાટી

-      કિશોર દવે

ઈશ્વરનું અનોખું સર્જન એવો સૂર્ય નિયમીત ઊગે છે અને અસ્ત પામે છે. વિક્રમ સંવતનાં ડટ્ટાવાળા કેલેંડરનાં પાનાં એક પછી એક ફાટતાં રહે છે. ઘડિયાળના કાંટા અવિરત ફર્યા કરે છે અને સવાર, બપોર, સાંજ એમ દિવસ પૂરો થઈ જાય છે. મનુષ્યનો જન્મ થાય છે અને ભાંખોડિયાં ભરીને ચાલતાં, ધીમે ધીમે ડગ માંડતાં યુવાન થઈ દોડતો થઈ જાય છે. અને એની લગોલગ જાણે મેરેથોન રેસ હોય તેમ ઈશ્વરનું સર્જેલું એક અદીઠ તત્વ પણ દોડતું રહે છે અને તે છે સમય. ત્યાં તો દોડતા માણસને અચાનક ઠેસ લાગે છે અને તે તંદ્રામાંથી જાગી જાય છે અને જુએ છે કે પોતે યુવાની વટાવીને વરિષ્ઠ નાગરિકને કતારમાં આંગણે પોંખાવા ઊભો છે. ત્યારે તે જીવનના ઇતિહાસનાં પાનાં ફંફોળે છે. પોતાના જીવનના ભૂતકાળને વાંચવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આટ આટલાં વર્ષો મેં શું કર્યું? સામાન્ય માનવી જેવું સામાન્ય જીવન વિતાવ્યું કે જીવનમાં કાંઈક કર્યું – તેની શોધ એ ભૂતકાળની કિતાબનાં પાનામાં કરી રહે છે.

બાળપણમાંતો માતાપિતા તથા ભાઈ બહેનની આંગળી પકડી ચાલવામાં વિતે. થોડા વર્ષોના અભ્યાસ પછી, લગ્ન પછી, સંસાર. સારી નોકરી કે સારો ધંધો, બાળકોના લગ્ન અને પછી પૌત્ર પૌત્રીઓનો સંગાથ! જીવનની નાવ નિવ્રુત્તિ બાદ કિનારે ઉભી રહે ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે મેં મારી પત્નિ, બાળ્કો, માબાપ પ્રત્યેની ફરજ બજાવી છે? મેં મારા જીવનમાં શું કર્યુ?  આટલા કિમતી દિવસો, સૂર્યોદય-સૂર્યાસ્ત એળે ગયા કે શું?

            એવો અફસોસ ન રહે એ માટે જીવનને પૂર્ણ રીતે માણી લ્યો. ઈશ્વરે સર્જેલી આ વિશ્વની અજાયબીઓનો ઉપભોગ કરી લો. અગણિત ફૂલોની પરિમલને તમારા હૃદયના ખૂણામા ભરી લો. માતા પિતાના તમારા પ્રત્યેના પ્રેમને પૂર્ણપણે સ્વીકારી સાથે તમારી ફરજ પણ પૂર્ણ કરો.

            માનવી જીવનની એક એવી રેલગાડીમાં બેસી જાય છે કે ફટાફટ સમય વીતી જતાં પોતે જીવનને કિનારે આવી પહોંચ્યો હોય છે. ક્ષિતિજ તરફ નજર નાખતાં વિચાર આવે છે મારે પણ આ સૂર્યની જેમ મૃત્યુના અંધકારમાં પીગળી જવાનું છે ત્યારે ભૂતકાળના ભવ્ય દિવસો યાદ આવે છે અને જીવી ગએલાં વર્ષોમાં પોતે શું કર્યું? કેટલીક વ્યક્તિઓને પોતાના જીવનમાં પૃષ્ઠો ઉકેલતાં એમ થાય છે કે પ્રભુએ આપેલી આટલી જીંદગીમાં મેં શું કર્યું? મારું જીવન તો કોરી પાટી જેવું જ રહ્યું. મેં કાંઇ જ નથી કર્યું. માત્ર દિવસ રાત્રી અને ઘડિયાળના કાંટા જ જોતો રહ્યો ત્યારે અફસોસ થાય છે. પરંતુ હવે શું? હવે તો માત્ર મહિના કે દિવસો જ બાકી રહ્યા છે. તેમાં હું શું કરી શકું? માંહ્યલો જીવ મુંઝાય છે. હવે?

ત્યાં જ અંતરનો અવાજ ઉઠે છે – હજુ કાંઇ બગડી ગયું નથી. વિતેલા સમય માટે અફસોસ કરવા કરતાં જે સમય તારી પાસે બાકી રહ્યો છે તેનો સદુપયોગ કરી ‘રામ’ નામનું સ્મરણ કર. તેમાં અજબ શક્તિ છે અને તારા નકામા ગએલા સમયનું સાટુ વાળી દેશે. જેમ પાપી અજામીલે આખી જીંદગી કુકર્મોમાં વિતાવી માત્ર મૃત્યુ સમયે પુત્ર નારાયણને બોલાવવા ‘નારાયણ નારાયણ’ નો પોકાર કર્યો તે નામથી જ ઉધ્ધાર થઈ ગયો. તેમ હવે જીવનના બાકી રહેલા દિવસોમાં દુન્યવી સંપત્તિનો વિચાર નહીં કરતાં દૈવી સંપત્તિ જેવું ‘રામ’ નામનું રટણ કર. ‘રામ’ નામના શ્વાસમાં વિશ્વાસ કર.

તારા જીવનની કોરી પાટી બાકી રહેલા દિવસોમાં માત્ર ‘રામ’ નામથી જ ભરાઇ જશે. એ તને તારા અંતિમ સમયના શ્વાસ સમયે ખાત્રી થશે જ. તારું જીવન ભર્યું ભાદર્યું છે. તેની તને અનુભૂતિ થશે કે તેં જીવનમાં તારી ફરજ બજાવી છે. અને એટ્લો સંતોષ મળ્યા પછી તને શાની જરૂર છે? વિતેલા દિવસોનો અફસોસ નહીં કરતાં માત્ર સંપૂર્ણ શ્રધ્ધાથી લીધેલ ‘રામ’ નામ તારો ઉધ્ધાર કરશે જ અને સૂર્ય જેમ પોતાની ફરજ બજાવી ક્ષિતિજ પર સમુદ્રમાં પોતાનું તેજ ફેલાવતો ડૂબી જાય છે તેમ તું પણ સુખના સંતોષના સમુદ્રમાં ડૂબી જઈશ. તારે આવતા ભવનો પણ વિચાર નહીં કરવો પડે અને અનંત શક્તિના પ્રભાવથી આ જગત માટે તું કોરી પાટી નહીં પરંતુ ‘રામ’ નામથી અંકિત પાટી ભવિષ્યની પેઢી માટે અહીં મૂકતો જઈશ કે જેને સથવારે અને તારી કંડારેલી પગદંડીએ ચાલીને સુખી થશે અને જીવન સાર્થક કરશે.

તને થતી અફસોસની વ્યથાને હળવી કરવા ‘રામ’ નામથી એક જબરદસ્ત આશ્વાસન મળશે. ભાષાશુધ્ધિ માટે વ્યાકરણની જરૂર છે તેમ જીવનશુધ્ધિ માટે ‘રામ’ નામ રૂપે હમરાહી એ જીવનનું વ્યાકરણ છે. તારા અફસોસનું સ્થાન એક સમાધાન આશ્વાસન લેશે અને પૂરા આનંદથી પૂરી આસ્થાથી તારું જીવન જીવ્યું છે જીવનની છેલ્લી પળોય તું હસતાં હસતાં આ જગતમાંથી વિદાય લઈશ અને સર્વ સ્વજનો તારા જીવનની પાટીમાં સુવર્ણ અક્ષરે લખેલા ‘રામ’ નામ સાથે હર્ષાશ્રુ ભરી આંખે શ્રધ્ધાંજલિ અર્પશે.

                                                     -   કિશોર દવે 

અને સ્મરણોની સંદુકમાંથી સરી પડી "તીનીયા-મિનિયાની" તસ્વીર......

લોકો કહે છે કે ભૂતકાળને ભૂલી જાવ, પરંતુ હું તો ઘણી વાર ભૂતકાળમાં સરી પડું છું અને જૂની યાદો ફંફોસતાં ફંફોસતાં, મગજની પાટી પરની રજ ખંખેરતાં, કંઈક અજબ ગજબના સ્મરણો જીવંત થાય છે!

લગભગ ૮૫ વર્ષ પહેલાં-મને થોડું યાદ છે ત્યાં સુધી અમે બધા એટલે પિતાશ્રી-તેમના ભાઈ- વગેરે સંયુક્ત કુટુંબમાંજ રહેતા - પિતાશ્રીનું નામ દામોદર ભાઈ-અને કાકાનું નામ દોલતરાય.મારા બા નું નામ રેવાબા(મણિબા) અને કાકી નું નામ રાધાબા-મારું નામ ચંદ્રકિશોર અને મારા પિતરાઈ ભાઈ નું નામ ચંદ્રકાન્ત - વખત જતા "ચંદ્ર" આકાશમાં ચાલી ગયો અને બાકી રહી ગયા "કિશોર અને ચંદુ".

હું જરા શરીરે દુબળો-પાતળો એટલે મને "તીનીયો" અને ચંદુ ને મિનીયો કહેતાં. એક વખત અમારા બંનેનો સાથે ફોટો પડાવવાનું નક્કી કર્યું- પરંતુ આપણે તો વિરોધ દર્શાવ્યો-શું કારણ હતું તે તો અત્યારે યાદ નથી - છેવટ અમારી માનીતી બિલાડી દૂધની વાટકી સાથે અમારી જોડે બેસાડી અને તીનીયા-મિનિયાનો ફોટો પડાવ્યો, એ સમયમાં ભાવનગરમાં અમારા એક બીજા કાકાનું સીનેમા થીએટર "ભારત સીનેમા"-તેમાં એક કાકા ફિલ્મ પ્રોજેકટર ચલાવે - અને પિતાશ્રી ટીકીટબારી ઉપર બેસે - એક આનો-બે આના - ચાર આનાના ભાવની ટીકીટો - એ મૂંગી ફિલ્મોનો જમાનો હતો - તેમાં વળી ફિલ્મ શરુ થતાં પહેલાં ખાસ આકર્ષણ તરીકે અમારો તીનીયા- મિનિયાનો ઉપર જણાવેલા ફોટાની સ્લાઈડ બતાવે - નીચે "ભારત સંતાનો" એવા લખાણ સાથે......

એ પછી તો વર્ષો વીતી ગયાં હું મેટ્રીક ભણી જે.જે સ્કૂલ ઓફ આર્ટસ-મુંબઈમાં અભ્યાસ કરી કમર્શીઅલ આર્ટિસ્ટ થયો.અને ચંદુ ભાઈ પણ મેટ્રીક થઇ દુકાનમાં સેલ્સમેન થઇ ગયા.

૧૯૫૫-૫૬માં તેમને શીરડી પાસે સાકોરી ગામમાં કન્યાકુમારી આશ્રમના સ્થાપક શ્રી ઉપાસની બાબાના શિષ્યા પૂજ્ય શ્રી ગોદાવરી માતાજીનો સંપર્ક થયો. અને તેમનામાં તેને સર્વોપરી ઈશ્વરનું દર્શન થયું અને તેમણે તો તેમની સેવામાં "સાકોરીમાં રહી બાકીનું જીવન વિતાવ્યું. તેમને લઇ અમો સર્વ ને પણ પૂ.માતાજીનાં દર્શનનો લાભ મળ્યો.

આવી નાની અને બીજાને બહુ ન ગમતી વાતો લખીને તમોને કંટાળો આપવા નથી માગતો

તાત્પર્ય માત્ર એટલુંજ કે એ વખત ના સંયુક્ત કુટુંબના સંબંધો હજી આજ પણ એવાને એવાજ જીવંત છે.

સંબંધોના રોપેલાં નાના વૃક્ષ આજે મજબૂત કબીરવડ બની ગયા છે. અથવા તો સુગંધી સંબંધોના છોડ પર

સ્નેહના જલ પ્રક્ષાલન કરી તેને આજ સુધી-ગુલાબ-મોગરા-કે ચંપાની મહેક ફેલાવતા રાખ્યાં છે. એવા સંબંધો કે જે સ્નેહભર્યા-ઉષ્માભર્યા તથા ત્યાગની ભાવનાવાળા હોય છે. એ સંબંધો સહજતા થી ખીલ્યા છે

માટેજ તે શ્રેષ્ઠ સંબંધ છે. સંબંધો માંથી સ્વાર્થવૃતીની બાદબાકી થાય તો તે સંબંધો હરહંમેશ ખીલતા અને વર્ષો સુધી પ્રફુલ્લીત તથા અમર રહે છે.

કોઈક જગ્યાએ વાંચ્યું હતું અને હજી આજે પણ આરસની તકતીમાં કોતરાઈ ગયું હોય તેમ હૃદયમાં કોતરાઈ ગયું છે કે જીવનમાં ચાર વસ્તુઓ તોડશો નહિ-વિશ્વાસ-વચન-હૃદય અને સંબંધ.કારણ કે

આમાંથી કોઈ પણ એક તૂટે તો અવાજ થતો નથી પરંતુ અપાર વેદનાની અનુભૂતિ થાય છે.

સુખદ-જીવંત-સ્મરણો અને સંબંધો વર્તમાન જીવનની બહુમૂલી મૂડી છે, માટે તેને જીવનભર સંભાળીને-પંપાળી ને સાચવી રાખવા જોઈએ,એ પ્રત્યેક માનવીનું કર્તવ્ય છે.

તીનીયા-મિનિયાની તસવીરનું ઉદાહરણ કે પ્રસંગ પુરાણા સંબંધોને જોવાની-માણવાની એક માત્ર આરસી છે, અને આજે પણ તે આરસીમાં જોઈ ભૂતકાળના તે સુખદ દિવસોના સ્મરણો સજીવન થાય છે,

અસ્તુ........

-કિશોર દવે