Translate

બુધવાર, 26 ફેબ્રુઆરી, 2020

કચ્છના રણોત્સવનો પ્રવાસ (ભાગ - ૫ અને ૬)


   જીવનમાં ડગલે ને પગલે આપણે પસંદગીઓ કરવાની હોય છે. રણોત્સવમાં પણ ઘણાં વિકલ્પો હોય ચોક્કસ સમયે એક જ વખતે એકસાથે ચાલી રહેલી જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓ પૈકી એકને ન્યાય આપવાની. તમારી રૂચિ પ્રમાણે કયો વિકલ્પ તમારે વધુ માણવો છે તેની પસંદગી તમારે કરવી પડે. કુટુંબ સાથે મોડી સાંજે શોપીંગ કરવું કે ઇનહાઉસ એક્ટિવિટી માણવી, ઘણી બધી વાનગીઓ સાથે લાઈવ સંગીતની મજા માણતા માણતા રાતનું ભોજન આનંદથી સપરિવાર લાંબો સમય આપી એન્જોય કરવું કે રાતે નવથી સાડા દસ દરમ્યાન સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમની મજા માણવી. એક રાત બે દિવસ કે બે રાત ત્રણ દિવસના પેકેજમાં તો તમે કદાચ બધું માણવાનું ચૂકી જ જાઓ. મેં કરેલ ત્રણ રાત ચાર દિવસના પેકેજમાં પણ મને એ પૂરો થયા બાદ એવી પ્રતીતિ થઈ કે હજી એકાદ-બે દિવસ વધુ રહેવા મળત તો કેવું સારું! ખેર, રણોત્સવના પેકેજ બાદ પણ એક દિવસના ભૂજના હોમસ્ટે દરમ્યાન પણ ઘણું એન્જોય કર્યું જેની વાત રણોત્સવની રણકી કહાનીયા પૂરી કર્યા બાદ!
પહેલા દિવસે અને રાતે ઇન હાઉસ એક્ટિવિટી અને સૂર્યાસ્ત તેમજ પૂર્ણ કળાએ ખીલેલા ચંદ્રની રૂપેરી ચાંદનીમાં સફેદ રણની સુંદરતા માણ્યા બાદ બીજે દિવસે વારો હતો કચ્છના મુખ્ય શહેર માંડવીના કેટલાક ખાસ સ્થળોએ સાઇટ સીઇંગ કરવા જવાનો. વહેલી સવારે સૂર્યોદય જોવા જવાનો પ્લાન વાદળિયા વાતાવરણને કારણે રદ્ થયો પણ બદલામાં અમે સવારનો નાસ્તો ધરાઈને કરવામાં અને પછી સાઇકલિંગની મજા માણવામાં કર્યો. 







 અમે નવેમ્બરમાં ગયા હતા ત્યારે ખાસ ગિરદી ના હોવાથી ટેન્ટસીટીની ખાલી સડકો પર જુદા જુદા ક્લસ્ટર વચ્ચેથી પસાર થતા થતા, મોં પર સવારની તાજી ઠંડી હવા ઝીલતા ઝીલતા
સાઇકલિંગ કરવાની એવી તો મજા આવી કે ના પૂછો વાત! અમીએ પણ કેટલા વર્ષો બાદ સાઇકલ પર હાથ(કે પગ?!) અજમાવ્યો!
       ત્યારબાદ રણોત્સવની બસમાં બેસી દોઢેક કલાકની સફર ખેડી જઇ પહોંચ્યા માંડવી. આ સફર દરમ્યાન બસમાં બ્લુ ટૂથ દ્વારા મેં મારા મોબાઇલ પરના મનપસંદ હિન્દી ફિલ્મી ગીતો સ્પીકરમાં વગાડ્યાં અને અન્ય સહ પ્રવાસીઓએ પણ આ સંગીતની મજા માણી.
   દોઢેક કલાકમાં અમે માંડવી પહોંચી ગયા. માંડવી ઐતિહાસિક શહેર જેવું લાગ્યું. અહીં બસમાંથી જીર્ણ પ્રાચીન કિલ્લાની દિવાલો જોવા મળી, મોટા વહાણ બાંધવાના એકાદ - બે કારખાના જોવા મળ્યાં. ખાસ તો અહીં એક સ્મારકની મુલાકાતે અમને લઈ જવાયા. એ હતું શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા મેમોરિયલ. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં એવા ઘણાં મહાનુભાવો છે જેમણે પોતાનું આખું જીવન આ આઝાદીની લડત માટે સમર્પિત કરી દીધું હતું પણ તેમાંના કેટલાકની ઇતિહાસમાં પૂરતી નોંધ લેવાઈ નથી. આવા જ એક નેતા એટલે શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા. તેઓ ૧૮૫૭માં ૪થી ઑક્ટોબરે માંડવી ખાતે જન્મ્યા હતા અને યુવાન થયા બાદ મોટો ભાગ પરદેશમાં રહી તેમણે ભારતની આઝાદી માટે નોંધનીય કામ કર્યું. તેમના અસ્થિ સિત્તેરેક વર્ષ કરતાં વધુ સમય સુધી પરદેશમાં રહ્યા અને થોડાં વર્ષ અગાઉ ત્યારના ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ અસ્થિ ભારતમાં આણી, માંડવીમાં વર્માજી ને સાચી અંજલિ આપતા ભવ્ય સ્મારક બનાવી વર્માજીનું સ્વપ્ન પૂર્ણ કર્યું. 



આ સ્મારક અતિ ભવ્ય છે અને અહીં શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માની આખી જીવન ગાથા જાણવા મળે છે અહીં બનાવાયેલા સંગ્રહાલય દ્વારા. તેઓ વિદેશમાં જ્યાં રહેતા એ બ્રિટિશ હાઉસની પ્રતિકૃતિ પણ અહીં તૈયાર કરાઈ છે. અહીં એક વિડિયો ફિલ્મ દ્વારા અમને રણોત્સવના પ્રવાસીઓને આ મહાપુરુષના જીવન અને ભગીરથ કાર્યની માહિતી મળી.
  બસમાં અમારો ગાઇડ મોઢા પર સદાયે મોટું સ્મિત રાખતો અભિષેક નામનો બોલકો યુવાન હતો. તે અમને માંડવીના ઇતિહાસ અને આ શહેર વિશે અન્ય રસપ્રદ માહિતી આપતો હતો. માંડવી બીચ પર લઈ જતા પહેલા તે અમને રણોત્સવના મુલાકાતીઓ માટે ખાસ બનાવાયેલી સામે દૂર દરિયાનું દ્રશ્ય દેખાય એવી બીચ રિસોર્ટ પર લંચ માટે લઈ આવ્યો. ભોજન લીધા બાદ અમે મુલાકાત લીધી માંડવીના વિજય વિલાસ પેલેસની. ૧૯૨૯માં કચ્છ ના મહારાવ વિજય સિંઘજીએ આ મહેલ એક સમર રિસોર્ટ તરીકે બાંધ્યો હતો.








અહીં કેટલીક હિન્દી ફિલ્મોના શૂટિંગ પણ થયા છે.મહેલમાં ઉપર ગયા બાદ અગાશી માંથી માંડવીનો દરિયો અને શહેરની ઝાંખી જોવા મળે છે. જો કે મને આ મહેલ વધુ પસંદ ન પડ્યો કેમકે મને અહીં તેની જાળવણીમાં પૂરતી તકેદારી રખાતી નહીં હોય એવું લાગ્યું.
આ મહેલમાં સમય પસાર કર્યા બાદ ફરી માંડવીના બીચ પાસે આવ્યા જ્યાં લંચ લીધું હતું અને હવે અમે ચા - પાણી પીધા બાદ જઈ પહોંચ્યા માંડવીના સ્વચ્છ સુંદર દરિયા કિનારે. આ બીચ ખાનગી હોવાથી કદાચ ત્યાં સ્વચ્છતા જળવાઈ રહી છે. અહીં રેતીના વિશાળ પટ પર અમે દસ - પંદર મુલાકાતીઓ જ હાજર હતાં. અહીં અમને ખૂબ મજા આવી. 










આટલો સ્વચ્છ સુંદર દરિયા કિનારો ભારતમાં અતિ જૂજ છે. કર્મની કઠણાઈ છે કે નજીક ના જે જે દરિયા કિનારે પહોંચવું સરળ છે અને જ્યાં લોકોની અવરજવર વધે છે, એ દરિયા કિનારા પોતાની સુંદરતા ખોઈ બેસે છે. માંડવીના દરિયા કિનારે અમે પાણીમાં છબછબિયા કર્યા, રેતીમાં ખૂબ રમ્યા, આરામ ફરમાવી શકાય એવી લાંબી ખુરશી પર બેસી અફાટ દરિયા સામે તાક્યા કરવાની મજા માણી અને નાના બાળકોની જેમ અભિષેકે ચાર - પાંચ બૂમો પાડી પછી જ અમે, સૂર્યાસ્ત જોવાની મજા માણ્યા બાદ ફરી બસમાં ગોઠવાયા.
   ટેન્ટસીટી પાછા ફર્યા ત્યાં સુધી અંધારું થઈ ગયું હતું અને ફરી એક રોશની ભરી સાંજ અમે રણોત્સવના સુંદર ટેન્ટસીટીમાં માણી. મોડું થઈ જતાં આજે પણ સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમની મજા માણવાનું અમે ચૂકી ગયા. આપણે મુંબઈવાસી શહેરીજનો રાતે મોડા જમવાની ટેવ ધરાવતા હોવાથી નવથી સાડા દસ વચ્ચે જ જમવાનું થાય અને તે જ સમયગાળામાં કાર્યક્રમ અન્ય જગાએ ચાલતો હોવાથી ચૂકી જવાતો. આવતી કાલે તો કાર્યક્રમ માણવો જ એવી મનમાં ગાંઠ વાળી અમે કાર્યક્રમ જ્યાં થતો એ મેદાન પાસે ફરી રહ્યાં. અહીં સુંદર ગામડા જેવું દ્રશ્ય મંચની આસપાસ બનાવાયું હતું. ખાટલા ઢાળ્યા હતા, નાની હાટ બનાવાઈ હતી, મોટા સુંદર મોરનું શિલ્પ તેના પર ફોકસ કરાયેલી ભૂરી - લીલી લાઇટની રોશનીમાં શોભી રહ્યું હતું. આસપાસ અન્ય પણ મોડર્ન આર્ટથી છલકતા અન્ય શિલ્પો શોભી રહ્યા હતા. ઘોંઘાટ ભર્યા કાર્યક્રમ પત્યા બાદની શાંતિ અમે કાર્યક્રમ ચૂકી જવાના સહેજ પસ્તાવા સાથે મમળાવતા ત્યાં ચાલી રહ્યાં. અગિયારેક વાગે બહાર થોડું ચાલી ગોલ્ફકાર્ટ કર્યું અને અમારા ક્લસ્ટરમાં પાછા ફર્યાં. અહીં આવ્યા બાદ પણ ક્લસ્ટરમાં વચ્ચે ગોઠવેલા હીંચકે ઝૂલતા અમે એકમેકના સંગાથની હુંફ માણી, અન્ય પ્રવાસોની જૂની યાદો વાગોળી. પછી અમારા ટેન્ટમાં જઈ સૂઈ ગયા. અડધી રાતે બહારથી બે પ્રકારના અવાજો સંભળાઈ રહ્યાં - એક માવઠા અને ગાજવીજનો અને બીજો અમારા ક્લસ્ટર મેનેજર સુરેન્દ્ર અને તેના સાથીઓએ આ તાકીદની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા શરૂ કરેલી ચહલપહલનો.

(ક્રમશ:)

કચ્છનું ધોરડો ગામ જ્યાં રણોત્સવ માટે ત્રણ - ચાર મહિના માટે ટેન્ટસીટી ઉભી કરાય છે ત્યાં વાતાવરણ વિષમ જોવા મળે છે. ભારતના મોટા ભાગના રાજ્યોમાં જેમ સામાન્ય રીતે ત્રણ ઋતુઓ અનુભવવા મળે છે ત્યારે કચ્છના આ વિસ્તારમાં ઘણી વાર લાગલગાટ ત્રણ વર્ષ સુધી વરસાદનું ટીપુંયે વરસતું નથી પણ ગત વર્ષે પ્રકૃતિ જાણે આ ધરા પર મહેરબાન થઈ હોય એમ ત્યાં રેકોર્ડ બ્રેક વરસાદ પડ્યો. સફેદ રણ તો જ તૈયાર થાય જો વરસાદના પાણીને સુકાઈ જવા પૂરતો તડકો મળે. ગત વર્ષે વરસાદ રહી રહી ને વરસતો રહ્યો. નવરાત્રી ગઈ પણ વરસાદ ના ગયો, દિવાળી ગઈ તોયે એણે સંપૂર્ણ વિદાય ના લીધી. રણોત્સવ તો નિયત સમય મુજબ શરૂ થઈ જ ગયો નવેમ્બરના આગમન સાથે. હવે હજી વરસાદ મન થાય ને અણધારી મુલાકાત લઈ બેસે તો રણોત્સવ જેવા આવડા મોટા આયોજન કરનારાએ તો પૂરી તકેદારી રાખવી જ પડે. અને તેનો અમને તો થોડો થોડો પણ પ્રત્યક્ષ અનુભવ થયો સાહેબ!
   બે દિવસ અતિ સુખમાં વિતાવ્યા બાદ બીજી રાતે જ્યારે અમે અમારા ટેન્ટમાં મીઠી નિંદ્રા માણી રહ્યા હતા ત્યારે અડધી રાતે ટેન્ટ બહારથી ક્લસ્ટર મેનેજર સુરેન્દ્ર અને તેના અન્ય ટીમ મેમ્બર્સના અવાજો આવી રહ્યા. થોડા ધ્યાનથી સાંભળ્યું તો વીજળીના ગડગડાટ જેવા અવાજો પણ સંભળાઈ રહ્યાં. જોકે આ વરસાદ એવો જોરદાર નહોતો કે ટેન્ટ પલળી જાય અને બધે જળબંબાકાર થઈ જાય. આ કદાચ ઝાપટું હશે સવારે થોડી ઘણી ભીનાશ જોતા માલૂમ પડયું. પણ એવો અંદાજ આવ્યો કે ટેન્ટસીટીના આયોજકોની ટીમ સાબદી થઈ ગઈ હતી. ખેર, વરસાદ ત્યારે વધુ વરસ્યો નહીં તેથી પરિસ્થિતિ વણસી નહીં. વાતાવરણ આવું હોય ત્યારે સૂર્યોદય જોવાનો મેળ તો ક્યાંથી પડે? ત્રીજા દિવસની સવારે પણ મીઠાના રણમાં સૂર્યોદય જોવા જવાનો પ્લાન મોકૂફ રખાયો. ચોથા છેલ્લા દિવસે તો સવારે વહેલા ચેક આઉટ કરવાનું હોય તેથી સૂર્યોદયની મજા સફેદ રણમાં માણવાનું નસીબમાં નહીં લખ્યું હોય એમ માની સવારનો નિત્યક્રમ પતાવી બ્રેકફાસ્ટ માટે ડાઇનિંગ હોલ ગયા અને ધરાઈને સવારનો નાસ્તો માણ્યો.
   ત્રીજા દિવસે બપોર પછી બસમાં ફરવા જવાનું હોવાથી લંચ સુધીનો સમય ટેન્ટસીટીમાં અંદર જ પસાર કરવાનો હતો આથી અમે અડવેન્ચર ઝોનમાં જવાનું અને પછી ટેન્ટસીટીમાં અંદર ઘૂમવાનું અને ફોટોગ્રાફી કરવાનું નક્કી કર્યું.
  અમીને તો અડવેન્ચર એક્ટિવિટીમાં ઝાઝો રસ નહી અને હિતાર્થ હજી ત્રણ જ વર્ષનો હોવાથી આ માટે એલિજીબલ નહીં, આથી એ બંને ને એક બાજુ બેસાડી હું અને નમ્યા અડવેન્ચર ઝોનના મોટા ચતુષકોણાકાર પ્લેટફોર્મમાં પ્રવેશ્યા. લશ્કરીદળના સૈનિકોને ટ્રેનિંગમાં અપાય એવી લો રોપ અને હાઈ રોપ એમ બે પ્રકારની દોરડા પર લટકી, સરકી આગળ વધવાની અને દોરડાંની જાળ પર પગ ભરાવી તેમ જ લાકડાની ક્રમ બદ્ધ પણ થોડે થોડે અંતરે ગોઠવેલી પટ્ટીઓ પર આગળ વધી અંતિમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચવાની એક્ટિવિટી હતી. નમ્યાને તેની ઉંચાઈ પ્રમાણે લો રોપ એક્ટિવિટી કરાવડાવી. તેને મજા આવી. હવે મારો વારો હતો. એર ગ્લાઈડીંગ હજી કોઈક કારણ સર શરૂ કરાયું નહોતું તેથી મારે ઉડતા શિયાળ જેવા લાગતા ચામાચીડિયાના નામ પરથી ઓળખાતી ફ્લાઇંગ ફોક્સ કે ઝિપલીંગ થી સંતોષ માનવો પડયો. અહીં ત્રણેક માળ જેટલી ઉંચાઈએ જઈ ત્યાંથી દોરડા પર લટકતા લટકતા દૂર નીચે એક નિયત જગાએ પહોંચવાનું હોય. પંખી ને દેખાય એવો નજારો માણતા માણતા એક બે મિનિટમાં તો તમે નીચે પણ આવી જાવ!







આખી ટેન્ટસીટીનું આ રીતે વિહંગાવલોકન કરવાની મજા આવી. ગોળાકારે અલગ અલગ ક્લસ્ટર્સમાં શોભતા શ્વેત તંબુઓ, ગ્રીન કાર્પેટ, કેસરી કંડીલો અને વચ્ચે મુકાયેલા સુશોભનના આર્ટ મોડલ્‌સ અનોખું સુંદર દ્રશ્ય સર્જી રહ્યાં જે આટલી ઊંચાઇ એથી જ જોઈ શકાય! આ પછી અન્ય એક 'અડ્રેનલાઇન રશ' જન્માવતી અતિ સાહસી અને રોમાંચક એક્ટિવિટીની સૌ પ્રથમ વાર મજા માણી. એ હતી સ્વિંગ એટલે કે ઝૂલો ઝૂલવાની રમત. લાગે તો સરળ કે ઝૂલવાનું હવામાં, પણ જ્યારે ચાર - પાંચ માળ જેટલી ઊંચાઈએથી એક પાટીયા પર બેસવાનું અને પછી પાછળથી ઈનસ્ટ્રક્ટર તમને ધક્કો મારે એ ક્ષણની અનુભૂતિ તો આ ઝૂલો જે હિંમતવાન ઝૂલવા ઝૂકાવે એ જ જાણે! પાટીયા પર બેઠા હોવ અને પગ નીચે લટકતા હોય અને અચાનક નીચે નજર જાય અને અહેસાસ થાય કે નીચે ચાર પાંચ માળ જેટલી નીચાઈ સુધી કંઈ જ નથી અને અચાનક ઈનસ્ટ્રક્ટર તમને ધકેલે અને તમે સીધા હવામાં ફંગોળાવ ત્યારે પેટમાં જે પતંગિયા ઉડતા કે ઉંદર દોડતા અનુભવાય એ ખરેખર એક માણવા લાયક ફીલિંગ છે! સ્વિમિંગ કરતા હોય ત્યારે ઉંચા પાટીયા પરથી ડાઇવ મારતી વખતે પણ આવો સરખો અનુભવ થાય છે પણ અહીં ઉંચાઈ થોડી વધુ હોય. એક વાર હવામાં ફંગોળાયા બાદ તમે સાત થી આઠ વાર લોલક ની માફક ઝૂલ્યા કરો અને ગતિ ધીમે ધીમે ઓછી થતી જાય અને પછી તમે મધ્યમાં નીચે આવો ત્યારે હાશ થાય અને અનેરા રોમાંચક અનુભવ માંથી પસાર થયાની અનુભૂતિ થાય!
  આ અડવેન્ચર એક્ટિવિટીની મજા માણ્યા બાદ અમે આસપાસ ફર્યા, ટેન્ટસીટીમાં ગોઠવેલી અદભૂત અજાયબી જેવી પ્રતિકૃતિઓ સાથે અને આર્ટ પીસીસ સાથે ફોટા પડાવ્યા, ત્યાર બાદ લંચ લીધું અને પછી ની સીટી ટૂર માટે બસમાં રવાના થવા ટેન્ટસીટીના પ્રવેશદ્વાર ભણી રવાના થયા.



















  ટેન્ટસીટીના રિસેપ્શન કક્ષમાં હું કંઈક પૂછતાછ કરી રહ્યો હતો એવામાં અચાનક લાઇટ જતી રહી અને સાવ અંધારું થઈ ગયું. વાતાવરણ અચાનક પલટાયું હતું અને બહાર ધોધમાર વરસાદ તૂટી પડયો હતો. આ અતિ આકસ્મિક હતું. વરસાદને કારણે જ ઇલેક્ટ્રિસિટીનું કનેક્શન ત્વરિત બંધ કરી દેવાયું હતું, શોર્ટ સર્કિટ ના થાય એ માટે. ટેન્ટસીટીના બધાં આયોજક ટીમ મેમ્બર્સ એક્શનમાં આવી ગયા હતા. તેમના વોકીટોકી પર સૂચનોનો વણથંભ્યો પ્રવાહ ચાલુ હતો. તેમણે તાત્કાલિક અન્ય બધાં ક્લસ્ટર્સ માંથી પ્રવાસીઓને સૌથી મોટા અને કેન્દ્રીય ક્લસ્ટરમાં શિફ્ટ કરી દેવાની કવાયત આરંભી દીધી હતી. ગઇ રાત્રે જે ચહલ પહલ હતી તે આ કેન્દ્રીય ક્લસ્ટરને વર્ષાના ઝંઝાવાત સામે સૌથી વધુ સુસજ્જ કરવા માટેની હતી. તેમને અંદેશો આવી ગયો હશે તેથી અગાઉ થી પ્લાનીંગ કરી રાખ્યું હતું બધાને ક્લસ્ટર 'ડી' માં શિફ્ટ કરી દેવા, જો વર્ષા વધુ સમય સુધી ના આવે તો. જો વર્ષા અટક્યા વગર ચાલુ જ રહે તો પણ અમને આસપાસના ગામમાં અન્ય મોટી હોટલમાં શિફ્ટ કરવાનો પ્લાન 'બી' પણ તૈયાર હતો! આ અદ્ભુત પ્લાનીંગ જોઈ હું અને અન્ય પ્રવાસીઓ દંગ રહી ગયા. અમને રણોત્સવના આયોજકો માટે માન ઉપજ્યું અને તેમને સલામ કરવાનું મન થઈ આવ્યું. વરસતા વરસાદ વચ્ચે રિસેપ્શન બહાર ગેટ પરથી છત પરથી જોશ ભેર વહી રહેલા પાણીને ઝીલવા નીચે મોટી બાલદી મૂકી દેવાઈ હતી તેની આસપાસ ઉભા ઉભા અમે આ પરિસ્થિતિ અંગે ચર્ચા કરી રહ્યા હતા. ત્યાં જ અમને આગળની ટૂર માટે લઇ જવા બસ આવી પહોંચી. અમારો સામાન અમારે ટેગ કરી દેવાની સૂચના અપાઈ હતી. અમે ફરીને આવીએ ત્યારે ક્લસ્ટર ડી ના નવા એ. સી. ટેન્ટમાં સામાન પહોંચી ગયો હશે તેવી અમને ખાતરી અપાઈ હતી! વધુ વરસાદ પડે તો અન્ય હોટેલમાં પણ સામાન પહોંચી જશે તેવી વ્યવસ્થા તેઓ એ વિચારી રાખી હતી. મહેમાનગતિ અને અતિથિઓની સગવડ સાચવવાની આનાથી વધુ સારી દરકાર કોઈ અન્ય જગાએ થયાનો અનુભવ યાદ નથી.
  અમે કાળો ડુંગર અને અન્ય નિયત જગાઓએ ફરવા બસમાં બેસી રવાના થયા.

(ક્રમશ:)

રવિવાર, 12 જાન્યુઆરી, 2020

કચ્છના રણોત્સવનો પ્રવાસ (ભાગ - ૩ અને ૪)

કચ્છના રણોત્સવનો પ્રવાસ (ભાગ - 3) 
--------------------------------------------  

       કચ્છના ધોરડો ગામે જ્યાં રણોત્સવ યોજાય છે એ ટેન્ટસીટીનું ભવ્ય રજવાડી પ્રવેશદ્વાર તમને જાણે ઉમળકાભેર અંદર આવવાનું આમંત્રણ આપતું હોય એવું લાગે! અંદર પ્રવેશો એટલે પ્રવેશદ્વાર પાસે લોકગીત ગાતા, ઢોલ - વાજિંત્રો વગાડતા અને કચ્છી કાપડના ઘોડા અને અન્ય પરંપરાગત વસ્ત્રો પહેરેલા સ્થાનિક કલાકારો તમને પોંખે! સહેજ આગળ જાઓ એટલે ડાબી બાજુ હાટ - બજાર રંગબેરંગી ચીજવસ્તુઓ વેચતી દુકાનોથી, છત પર લટકતી ઉંધી કલાત્મક કચ્છી ભરતકામ ધરાવતી છૂટી છવાયી છત્રીઓથી શોભતું નજરે પડે અને જમણે કચ્છી ભૂંગા, મહેલની દિવાલો, ઉંટ, હાથી વગેરેના મોડેલ તમારું ધ્યાન ખેંચે. થોડે જ આગળ જમણી બાજુએ ભવ્ય રિસેપ્શન કક્ષ પર ઉભેલી યુવતિઓ સસ્મિત તમને આવકારે, કપાળે ચાંદલો કરી તમારું ભાવભીનું સ્વાગત કરે. રિસેપ્શન કક્ષ અતિ વિશાળ અને કોઈ મહેલના કક્ષની ઝાંખી કરાવતો હોય એવો બનાવાયો છે. કોઈ ફાઇવસ્ટાર હોટેલમાં ચેક ઈન કરતા હોવ એવી જ અનુભૂતિ થાય. તમારો ટેન્ટ તમને ફાળવાય ત્યાં સુધી તમે સામે ગોઠવેલા સોફા પર આરામથી બેસી ટીપોય પર ગોઠવેલા, ધોળાવીરામાં અને આસપાસ આવેલ ગુજરાતના અન્ય પ્રખ્યાત મંદિરો વિશે સચિત્ર માહિતી આપતા પુસ્તક કે રણમહોત્સવની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ અંગે માહિતી આપતા ફરફરીયા નિહાળી - વાંચી શકો. વાતાનુકૂલિત એવા આ વિશાળ રિસેપ્શન કક્ષમાં વચ્ચે ગણેશની સુંદર પ્રતિમા શોભે, માથે મસ્ત ઝૂમ્મર અને ભીંતે રાજાના મહેલમાં શોભે એવી તસવીરો. એક બાજુ બાળકો રમી શકે એવા સાધનો ગોઠવેલા જોવા મળે જેથી બાળકો પણ ત્યાં રમવાના સાધનો સાથે રમવામાં  ઓતપ્રોત થઈ તમને ટેન્ટની ફાળવણી માટે પ્રતિક્ષા કરતા હોવ ત્યારે હેરાન ન કરે. જેવા તમે રિસેપ્શન કક્ષની બહાર આવો કે તરત છકડા રીક્ષા જેવી ગોલ્ફકાર્ટ તમારી રાહ જોઈ કતારબદ્ધ ઉભી હોય. આ ગોલ્ફકાર્ટ પણ કંઈ સામાન્ય નહીં, પણ સુંદર મજાના રંગબેરંગી કપડા, ફૂમતાં વગેરેથી શોભતી હોય એવી! આખું ટેન્ટસીટી પાંચ - છ ક્લસ્ટર્સ માં વિભાજીત કરેલું છે અને ભોજન કક્ષ, સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ થાય તે હોલ, અડવેન્ચર એક્ટિવિટી વિસ્તાર વગેરે દૂર આવેલા હોય એટલે એ બધે જવા માટે તમારે આ ચાર - છ - આઠ કે બાર સીટર ગોલ્ફકાર્ટમાં બેસીને જ એક જગાએ થી બીજી જગાએ જવાનું - મફતમાં! તમારા ક્લસ્ટર બહાર દસ - બાર સાઇકલ પણ પડેલી હોય તેનો પણ તમે વિના મૂલ્યે જોઈએ એટલો ઉપયોગ કરી શકો. જ્યાં જાઓ ત્યાં ફરી એ સાઇકલ મૂકી દેવાની અથવા અન્ય જગાએથી પાછા તમારા ક્લસ્ટરમાં આવો એટલે ત્યાં ફરી પાછી બીજી સાઇકલ ભેગી મૂકી દેવાની. પ્રદૂષણ પણ ફેલાતું ઓછું થાય અને તમારી કસરત થાય એ નફામાં. મને તો ગોલ્ફકાર્ટ અને સાઇકલ-પૂલની આ આઇડિયા - સવલત ખૂબ ગમી અને વિચારપૂર્વકની લાગી. આખા ટેન્ટ સીટીમાં તમે પહોળા ખુલ્લા સ્વચ્છ રસ્તે ગમે ત્યારે, મનને ફાવે એટલું, ચાલીને કે ગોલ્ફકાર્ટ કે સાઇકલનો ઉપયોગ કરી ફરી શકો. એમ કરવું ગમે એના પણ એક કરતાં વધુ કારણો - એક તો સ્વચ્છ પ્રદૂષણરહિત હવા, બીજું સમગ્ર ટેન્ટસીટીમાં ઠેરઠેર કલાત્મક ગોઠવણ કે સજાવટ જોવા મળે. જેમકે રિસેપ્શન કક્ષથી થોડે આગળ વળાંક પર ઉભા કરાયેલા, કચ્છ પ્રદેશના પરંપરાગત વસ્ત્રોમાં સજ્જ સ્ત્રી પુરુષના વીસેક ફૂટ ઉંચા પૂતળા કે પછી ત્યાં થી થોડે દૂર આગળ એટલાં જ કદની કઠપૂતળીઓનો મેળો તો વળી થોડે આગળ મુંબઈના કાલાઘોડા ફેસ્ટિવલમાં જોવા મળે છે તેવા આર્ટ વર્ક અને શિલ્પો. કચ્છના ભરતકામ જેવા આર્ટવર્કથી શોભતું દિવાલ કદનું કેનવાસ આખા ટેન્ટસીટીની પરિક્રમા કરતું વીંટાળેલું જોવા મળે. આટલું બધું જોવા - માણવાનું હોય, પછી તમને કંઈ ટેન્ટમાં ભરાઈ રહેવું ગમે? જો કે તમે આળસુના પીર હોવ અને બહાર નીકળવું તમને ગમતું જ ના હોય તો ક્લસ્ટરની અંદર કે ટેન્ટમાં પણ તમને આરામ અને સુખની અનુભૂતિ કરાવે એવું ઘણું બધું જોવા મળે. જેમકે દરેક ક્લસ્ટરમાં ગોળાકારે તંબુ બનાવાયેલા હોય, અને દરેક તંબુની બહાર એક આરામદાયી આરામ - ખુરશી ગોઠવેલી હોય. લીલા રંગનાં કાર્પેટ પાથરેલી જમીનથી થોડી ઉંચાઈએ ઓટલા પર ટેન્ટ બનાવેલા હોય, એ ઓટલાની આખી દીવાલે કુદરતી રંગોથી બનાવાયેલ કચ્છી ચિત્રકામ, ક્લસ્ટરની વચ્ચે મધ્યમાં રાત્રે કેમ્પફાયર કરી શકાય એવી વ્યવસ્થા કરેલી હોય અને આસપાસ ત્રણેક હિંચકા ગોઠવેલા જોવા મળે. સફેદ તપખીરિયા રંગની ડિઝાઇનથી શોભતા કેનવાસ-કપડાં જેવા મટિરિયલમાંથી બનાવેલ એકસરખા રોયલ ટેન્ટ ત્રણેક કેટેગરી મુજબ સગવડ ધરાવતા હોય. અંદર થોડું સાંકડું લાગે નોન - એ. સી. કે એ. સી. ટેન્ટમાં પણ ક્યાંય કોઈ ખામી કે કમી ન લાગે. બાથરૂમ પણ ચોખ્ખો ચણાક, ઓટલા જેવી ફર્શ પર બનાવેલો. ક્લસ્ટરના વર્તુળની પરિઘ પર ચોક્કસ અંતરે ગોઠવેલા કેસરી કપડાંથી બનાવાયેલા શંકુ આકારના મોટા કંડીલ આખા ટેન્ટસીટીની શોભા રાત્રે અનેક ગણી વધારી દે. રાત્રે તો અન્ય લાઇટસ વગેરેને કારણે ટેન્ટસીટી આખું નોખું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે જે દિવસના દેદીપ્યમાન સ્વરૂપ થી તદ્દન ભિન્ન લાગે પણ એ ય એટલું જ મનમોહક!
  દરેક ક્લસ્ટરમાં એક ક્લસ્ટર મેનેજર હોય જે તમારી તમામ સગવડનું ધ્યાન રાખે, વહેલી સવારે ત્રણ વાર ટી - ટી - ટી બોલી તમને એલાર્મ વગર ઉઠાડી દે! સૂર્યોદય જોવા જવા વહેલા ઉઠવાનું હોય ત્યારે આ વ્યવસ્થા ખૂબ સારી લાગે! ભોજન માટે ડાઇનિંગ હૉલ સુધી જવાનું હોય ત્યારે તમારે માટે તમારા ક્લસ્ટર ના પ્રવેશ દ્વાર સુધી ગોલ્ફકાર્ટ બોલાવવાનું કામ પણ ક્લસ્ટર મેનેજર કરે અને તમારા નાના બાળક માટે દૂધની વ્યવસ્થા કરવાનું કામ પણ એ કરે. તમને અલગ અલગ કાર્યક્રમ માટે સમયસર જવાનું યાદ પણ કરાવે.
 ડાઇનિંગ હૉલ આખા ટેન્ટસીટી માં બે કે ત્રણ. પણ એ એટલા મોટા અને સારા કે બસો - ત્રણસો માણસો આરામથી ત્યાં બેસી ભોજન માણી શકે. સવારનો નાસ્તો અને સાંજની હાઈ - ટી પણ ત્યાં અને બપોર અને રાતનું ભોજન પણ ત્યાં જ લેવાનું. બુફે પદ્ધતિ થી ખાવાનું અને વાનગીઓની તો ભરમાર! ધરાઈને ખવાય એટલું ખાઓ પીઓ! સાથે લાઈવ સંગીત ની મજા પણ માણવા મળે! બહાર ગોલ્ફ કાર્ટ ની કતાર ઉભેલી જ હોય. તમને એવું લાગે કે તમે ખાટલે થી પાટલે અને પાટલે થી ખાટલે ફરી રહ્યાં છો! રીત સર તમને લાડ લડાવાઈ રહ્યા છે! આટલું પેમ્પરીંગ કોઈએ અગાઉ કોઈ પ્રવાસ કે મુસાફરી દરમ્યાન કર્યાનું યાદ નથી!
  રાતે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમોમાં લોક સંગીત પણ માણવા મળે કે રોક સંગીત પણ! કઠપૂતલી નો શો પણ જોવા મળે કે આકાશ-દર્શન માટે ખગોળ પ્રેમી ઓ માટે પણ એક ખૂણે મોટું ટેલિસ્કોપ મૂકી કરાયેલી વ્યવસ્થા જોઈ રણોત્સવ આયોજકોની આ આટલી અદ્ભુત પરોણાગત બદલ આફરીન પોકારી જવાય!
એડવેન્ચર પ્રવૃત્તિઓનો તો આખો એક અલાયદો વિસ્તાર જ્યાં આકાશમાં ઉંચે લટકતા દોરડે એક છેડેથી બીજે છેડે પંખીની જેમ આખા ટેન્ટસીટીની સુંદરતા આંખોમાં ભરી ઊંચેથી નીચે આવવાનું એક રાઇડ દ્વારા તો બીજી એક રાઇડમાં ચોથા માળ જેટલી ઊંચાઈએથી ભૂસકો મારી લોલકની જેમ હવામાં ઝૂલવાનું અને અન્ય એક રાઇડમાં આકાશમાં ગ્લાઇડ કરવાનું!
   વિદાય વેળાએ તમે ખૂબ આનંદિત થઈ ગયા હોવ તો પાઘડી પહેરી મન ભરી તમારા આખા પરિવાર સાથે લોક કલાકારો ના વાદ્યો ના તાલે નાચી શકો એવી વ્યવસ્થા પણ રિસેપ્શન કક્ષ બહાર કરાયેલી છે!
  તમે એક - બે કે ત્રણ રાતનો કોઈ પણ પેકેજ લીધો હોય તેની સંપૂર્ણ મજા તમે માણી શકો એની ગેરંટી રણોત્સવના આયોજકો જાણે એનસ્યોર કરે છે.
    મારા ત્રણ રાતના પેકેજ દરમિયાન થયેલ સુખદ સ્વ-અનુભવની અને છેલ્લા બે દિવસો દરમ્યાન વણ નોતર્યાં મહેમાન સમા વરસાદે જન્માવેલી ચિંતા અને તેણે ઉભી કરેલ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિને રણોત્સવની કુશળ અને સક્ષમ ટીમે કેટલી સારી રીતે હેન્ડલ અને મેનેજ કરી તેની વાતો આવતા સપ્તાહે!

(ક્રમશ :)

**************************************************

કચ્છના રણોત્સવનો પ્રવાસ (ભાગ - ૪) 
--------------------------------------------
        રિસેપ્શન પર રાજવી સત્કાર પામ્યા બાદ અમે અમને ફાળવાયેલા ટેન્ટમાં ગયા. ક્લસ્ટર - ઈ માં આવેલા ચાલીસ - પચાસ તંબુઓ પૈકીનો આ ચોથા નંબરનો ટેન્ટ મને ગમી ગયો. મધ્ય નવેમ્બરમાં ત્યાં ઠંડી જોઈએ એવી શરૂ થઈ નહોતી અને દિવસે તો થોડી ગરમી પણ લાગી રહી હતી એટલે એવો વિચાર આવ્યો કે શું નોન એ. સી. ટેન્ટની જગાએ એ. સી. ટેન્ટમાં અપગ્રેડ કરાવી લઉં? પણ પછી બીજો વિચાર આવ્યો કે દિવસ દરમ્યાન તો અમારે ક્યાં ટેન્ટમાં બેસી રહેવાનું છે? રાતે તો ઠંડક થઈ જ ગઈ હોય તો નાહકના વધુ પૈસા શા માટે ખર્ચ કરવા? આથી મેં અહીં નોન એ. સી. ટેન્ટમાં જ રહેવાનું પસંદ કર્યું. થોડે દૂર આવેલા ડાઇનિંગ હોલમાં જમવા જવા અમારા ક્લસ્ટર મેનેજર સુરેન્દ્ર નામના રાજસ્થાની યુવાને અમારા માટે ગોલ્ફકાર્ટ બોલાવી આપી.સુરેન્દ્ર  પાછલા બેત્રણ વર્ષથી અહીં રણોત્સવ ચાલે એટલો સમય નોકરી કરતો શાંત, થોડું કાલુ કાલુ બોલતો વીસ - બાવીસ વર્ષનો યુવાન હતો. આવા અનેક યુવાનો અહીં રણોત્સવ દરમ્યાન પેટીયું રળવા પામતા થયા છે એ જાણી ખુશી થઈ. અમારી રંગબેરંગી છકડા ગાડી આવી એ પહેલા આસપાસ સાઇકલ પર થોડા રાઉંડ માર્યા. ગોલ્ફકાર્ટ ગાડી આવી એટલે એમાં બેસી અમે ડાઇનિંગ હોલ પહોંચ્યા. ધરાઈને જમ્યા અને પછી થોડી વાર ડાઇનિંગ હોલની આસપાસ સમય પસાર કર્યો. પાસે જ મોટું એ. સી. જિમખાના ઈનહાઉસ બનાવેલું હતું જેમાં કેરમ, ટેબલ ટેનિસ જેવી ઇનડોર ગેમ રમવાની વ્યવસ્થા હતી. આસપાસની ભીંત પર વેસ્ટમાંથી બેસ્ટનું સર્જન કર્યું હોય એ રીતે લાકડાનાં ટુકડાઓને ત્રણ જુદા જુદા રંગે રંગી સુંદર સજાવટ કરી હતી. અંદર બેઠક માટે મુંડા પણ વપરાશમાં ના હોય એવા ટાયર માંથી તૈયાર કરેલા અતિ સુંદર આર્ટપીસ સમા હતાં. વાંચવાનાં શોખીનો માટે થોડા પુસ્તકો એક ખૂણે શેલ્ફમાં ગોઠવેલા હતાં. થોડો સમય અહીં પસાર કરી અમે બહાર આવ્યા જ્યાં લાકડાની એક જ પીસમાં બનાવેલી વિશિષ્ટ આકારની એક સરખી બેન્ચ ગોઠવેલી હતી જેના પર બેઠા. ઉપર માથે રંગીન ફરફરીયા હવામાં ફરફરી રહ્યાં હતાં. અહીં પણ થોડી વાર પોરો ખાધો એ દરમિયાન નમ્યા અને હિતાર્થ બાજુમાં ગોઠવેલા બાળકોના રમવા માટેના હવા ભરેલા ટ્રેમ્પોલિનમાં કૂદી આવ્યાં. પછી અમે સુંદર સજાવેલા આર્ટવર્ક - ટોન્ગા અને એમ્બેસેડર ગાડી સાથે ફોટા પડાવ્યા. સામે એ.સી. હોલમાં અમે રણોત્સવની વિડિયો ક્લિપ્સ જોઈ, અન્ય આકર્ષણોની માહિતી મેળવી, બાજુની બીજી એક એ.સી. ગેલેરીમાં ચિત્રકારે બનાવેલ પેઇન્ટિંગ્સ જોયા અને ત્યાં સફેદ રણ જોવા અને ઊંટ સવારી માણવા જવાનો સમય થઈ ગયો. સવારે જે બસમાં આવ્યા હતા એ જ બસના ગાઇડ શાહવાઝ સાથે અમે ધોરડોની સાંજ માણવા રવાના થયા.બસમાંથી ઉતરી આઠ-દસની ટુકડીમાં જુદી જુદી ઊંટગાડીમાં ગોઠવાયા અને રસ્તાની બંને બાજુએ ફેલાયેલા અફાટ સફેદ રણને જોતા જોતા રણોત્સવનું આ સૌથી મોટું આકર્ષણ માણી રહ્યા. ઊંટ ગાડામાં બેઠક એવી રીતે હતી કે બધાએ પગ નીચે લટકતા બહાર રહે એમ રસ્તા તરફ મોં કરી બેસવાનું અને આ ગાડું આખું ખુલ્લું હોય એવું હતું એટલે એમાં ગોઠવેલા ગાદલા પર બેસી મિત્રો કે પરિવારજનો સાથે આ રાઇડ સૌ પોતપોતાની રીતે માણી રહ્યાં. હાજીઅલીની દરગાહમાં જેવો લાંબો રસ્તાનો પટ્ટો દરિયા વચ્ચે છે એવો અહીં સફેદ રણ વચ્ચે બનાવેલો હતો. અહીં રિટર્ન રાઉંડ માર્યા બાદ અમારા ગાડાના ઊંટ 'જેસલ' સાથે ફોટા પડાવ્યા. 'રણનો રાજા' નું કાળા રંગનું છૂન્દણું અને માળાઓ પહેરેલી લાંબી ડોક ધરાવતા ઉંટ જેસલના ચાલક રણમલે એવી માહિતી આપી કે ઊંટોની દોડવાની હરીફાઈ થાય તેમાં જેસલ પહેલો આવે છે! તેને ચલાવતી હોય એમ લગામ હાથમાં તાણી અમીએ જેસલ સાથે ફોટો પડાવ્યો. આ ઉંટ સવારી પૂરી થયા બાદ અમને સફેદ રણમાં ટહેલવા જવા કલાકેક નો સમય અપાયો. આ સફેદ રણ દુનિયાની અજાયબી સમું હતું. આ વખતે વરસાદે ખાસ્સી મોડી વિદાય લીધી હોવાથી એવી વાતો આસપાસ સંભળાતી હતી કે આ વર્ષે રણ હજી બરાબર તૈયાર થયું નથી. આમ તો સફેદ રણની ભૂમિ પર બાઇક પણ સડસડાટ પસાર થઈ જાય, પણ આ વખતે હજી આ જમીન અમે ગયા એ નવેમ્બરના સમય સુધી એવી સખત થઈ નહોતી. કેટલીક જગાએ એ પગ જમીનમાં અંદર ખૂંપી જાય એવી પોચી પણ હતી. પણ સફેદ મીઠા જેવા ક્ષાર પથરાયેલી આ જમીન અમારા માટે તો પ્રથમ વાર જોયેલા અદ્ભુત નજારા સમાન જ હતી, આથી અમને એ જોવા - માણવાની ખૂબ મજા આવી. 




સ્વચ્છ એવા કોઈ દરિયા કિનારે ફરતા હોવ એવું લાગે પણ અહીં દૂર દૂર સુધી ક્યાંય પાણી હોય નહીં, અને રેતી ની જગાએ પગ નીચે સફેદ ક્ષારના થર. ઉત્સાહમાં આમતેમ ફરી રહેલા, ફોટા પાડવામાં અને મિત્રો કે પરિવારજનો સાથે આનંદપૂર્વક સમય પસાર કરી રહેલા સહેલાણીઓ સાથે મેં પણ મારા પરિવાર સાથે અહીં સૂર્યાસ્ત જોવાની મજા માણી,











 મોબાઇલ પર મારા મનપસંદ સમય અનુરૂપ ગીતો બેકગ્રાઉંડમાં સાંભળતા સાંભળતા. એકાદ - બે કલાકનો સમય અહીં પસાર કર્યા બાદ બસમાં પાછા ફર્યા ટેન્ટસીટી. અંધારામાં લાઇટસ અને કેસરી કંડીલોથી શોભી રહેલા ટેન્ટસીટીનો નજારો મનને અનેરો આનંદ આપતો હતો.ઇનહાઉસ હાટમાં શોપીંગ ની મજા માણ્યા બાદ ડિનર માટે ડાઇનિંગ હોલમાં ગયા. ત્યાં ગિટાર વગાડતા અને કર્ણ પ્રિય હિન્દી ફિલ્મી ગીતો ગાતા યુવાન કલાકારનું લાઈવ સંગીત માણતા માણતા રાતનું ભોજન કર્યું અને ફરી રવાના થયા પૂનમની રાતે સફેદ રણનો અનન્ય, અપ્રતિમ સૌંદર્ય ધરાવતો નજારો માણવા. રાતની નિરવ શાંતિમાં ફરી એજ સ્થળે જઇ પહોંચ્યા જ્યાં સાંજે થોડા કલાકો અગાઉ આવ્યા હતા, પણ અત્યારે આ સ્થળ જાણે અન્ય વાઘા - રૂપેરી ચાંદનીની સફેદ સાડી પહેરી નોખા સાજ સજી બેઠું હતું!  વાતાવરણ વાદળીયું હોઈ અંધારું ઘોર હતું, પણ ચાંદનીના આછા પ્રકાશમાં ચાલવાની મજા પડતી હતી. ખાસ્સું ચાલ્યા બાદ એક સ્થળે અમે ચારે બેસી ગયા અને થોડી ક્ષણો આ નિરવ શાંતિ અને અદ્ભુત સુંદરતા ધરાવતા સ્થળે ફરી મોબાઇલ પર સમયોચિત સંગીત સાંભળતા અને એક મેક સાથે વાતચીત કરતા માણી. વાદળાં વચ્ચે વચ્ચે પૂર્ણ કળાએ ખીલેલા ચંદ્રને ઢાંકી દેતાં હતાં , પણ અમારા નસીબ સારા કે અમે તેને સાવ જોવાનું તો ન જ ચૂકી ગયા. અડધી રાતે ત્યાં થી પાછા ફરવાનું મન ના હોવા છતાં, ટેન્ટસીટી પાછા તો ફરવું જ પડ્યું! સરસ ઉંઘ આવી. 

(ક્રમશઃ) 

ગુરુવાર, 2 જાન્યુઆરી, 2020

કચ્છના રણોત્સવનો પ્રવાસ (ભાગ - ૧ અને ર)

   
ઉત્તર ગુજરાતમાં વડનગર પાસે આવેલું ઉંઢાઈ મારું વતન અને સાસરું પણ  મહેસાણામાં હોવાથી ઉત્તર ગુજરાતતો વર્ષમાં એકાદ વાર જવાનું થાય જ, પણ પ્રવાસન હેતુથી ગુજરાતના અન્ય ભાગ અત્યાર સુધી વણખેડાયેલા રહ્યાં હતાં. કચ્છ પ્રત્યે તેની ભરત કલા, સંસ્કૃતિ અને અન્ય વિશેષતાઓને લઈને પહેલેથી એક ખાસ આકર્ષણ હતું અને તેમાંયે અમિતાભ બચ્ચન ગુજરાત પ્રવાસનનો બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર બન્યા પછી તેની ટેગ લાઇન 'કચ્છ નહીં દેખા તો કુછ નહીં દેખા' ને લઈને અને રણોત્સવના ઘણાં સારા પ્રતિભાવો સાંભળીને ત્યાં જવાનું ખૂબ મન હતું. આ વખતે વેકેશન પર હજી સુધી ક્યાંય જવાયું નહોતું. જાણમાં આવ્યું કે આ વર્ષે રણોત્સવ ૪ મહિના માટે દિવાળીના ૨૮મી ઓક્ટોબરથી શરૂ થશે અને મેં નક્કી કરી લીધું આ વખતે વેકેશન માટે કચ્છ જવાનું!
    સફેદ રણ પૂર્ણિમાની રાતે સોળે કળાએ ખીલતા ચંદ્રની રૂપેરી ચાંદનીમાં કંઈક નોખું જ રુપ ધરે છે એવું વાંચેલું એટલે નક્કી કર્યું કે ૧૨મી નવેમ્બરના ગુરૂ પૂર્ણિમાની રાતે આપણે સપરિવાર ધોરડોની ધરા પર હોવું! કચ્છની મુંબઈથી મર્યાદિત ટ્રેન હોવાથી કન્ફર્મ ટિકિટ ૧૦મીની મળતી હતી એ લઈ લીધી. ૧૧મી એ ભૂજ પહોંચ્યા બાદ એક દિવસ હોમ સ્ટે માં રહેવાનું નક્કી કર્યું અને ચાર દિવસ ત્રણ રાતના રણોત્સવના પેકેજ બાદ મારી કચ્છ યાત્રાનું સમાપન પણ એક દિવસના હોમ સ્ટે બાદ કરવાનું નક્કી કર્યું. ઓનલાઇન શોધખોળ આદરી હોમ સ્ટે બુકિંગ માટે. કેટલાક ચોક્કસ મુદ્દાઓ ધ્યાનમાં રાખવાના હતાં - જેમકે રણોત્સવનું સ્થળ ભૂજ સ્ટેશનથી ખાસ્સું દૂર હોઈ હોમ સ્ટે એવી જગાએ પસંદ કરવો જે ભૂજ સ્ટેશનથી નજીક હોય. કારણ ૧૨મી એ સવારે રણોત્સવની બસ અમને ભૂજ સ્ટેશનથી પીક અપ કરવાની હતી તેના પર જ આધાર રાખવો પડે એમ હતું નહીંતર દૂરની કોઈ સારી ભૂંગા જેવી હોટલ કે હોમ સ્ટે બુક કરીએ તો ત્યાંથી રણોત્સવ પોતાની મેળે જવાનું બહુ મોંઘુ પડે એમ હતું. ઓનલાઇન શોધખોળ કરી આવી એક જગા શોધી કાઢી જે ભૂજ સ્ટેશનથી બારેક કિલોમીટર દૂર હતી - સ્વામીરા હોમ સ્ટે. આ એક સ્થાનિક પરિવારે પોતાના બંગલાની અગાસી પર ઉભો કરેલ સુંદર વાતાનુકૂલિત ભૂંગો ફોટામાં જ જોઈને એટલો ગમી ગયેલો કે બીજા વધુ હોમ સ્ટે માટેના વિકલ્પો જોવાની જરૂર ન પડી. ભૂંગો સામાન્ય રૂપે ગોળાકાર ઝુંપડા જેવું લાગતું ઘર જેની છત પર ઘાસ પાથરેલું હોય છે અને ભીંતો માટીથી કે છાણથી લીંપેલી હોય છે અને તેના પર સુંદર ભાત કે ચિત્રો દોરેલા હોય છે. જો કે સ્વામીરા હોમસ્ટેનો માત્ર બાહ્ય આકાર જ ભૂંગા જેવો હતો, અંદરથી આ હોમ સ્ટે અત્યાધુનિક ઢબના ઘર જેવો હતો. અહીં મધ્યમાં મોટો ગોળાકાર સૂવા માટેનો બેડ હતો, જેની નીચે સરસ મજાની ડિસ્કો એલ. ઈ. ડી. લાઇટસ ફિટ કરેલી હતી. અંદર બાથરૂમ સહિતનું ફ્લોરીંગ વૂડન હતું. માથા પર સરસ મજાનું ઝૂમ્મર આસપાસ ગોળાકારે સજાવેલી લાઇટસ વચ્ચે સુંદર શોભતું હતું. લાકડાની ભીંત પર કૃત્રિમ લાઇટ દ્વારા પ્રકાશિત ફાનસ પણ ભૂંગાની એકંદર શોભામાં વધારો કરતા હતાં. આ એ. સી. ભૂંગામાં રહેવું એક અતિ સુખદ, આરામદાયી અનુભવ હતો.







 

બેસવા માટે મુંઢા અને બીન બેગ્‌સ હતાં. દરવાજા, ગામડાંના ઘરોમાં જોવા મળે એવા સુંદર, ડેલી જેવા હતાં. બહારથી ઉપર અગાશીમાંથી આજુબાજુના બંગલા દ્રશ્યમાન થતાં હતાં, ઘણી ગાયો ફરતી દેખાઈ રહી હતી. દિવાળી થોડો સમય પહેલાં જ ગઈ હોવાથી ભૂંગાને બહારથી લાઇટસ વડે શણગારેલો હતો. પહોંચ્યા બાદ તરત ફ્રેશ થઈ ગયા અને ભૂખ લાગી હતી એટલે યજમાનને ફોન જોડ્યો. તેમણે માહિતી આપી કે સ્વિગી કે ઝોમેટો જેવી ઓનલાઇન એપ દ્વારા ખાવાનું મળી જશે. બહાર ભર બપોરની ગરમી હતી, બારેક કલાકના પ્રવાસનો થાક હતો એટલે બહાર જવાની ઇચ્છા નહોતી આથી હું યજમાનની સલાહને અનુસર્યો, ખાવાનું ઓનલાઇન ઓર્ડર કરી દીધું અને અડધો કલાકમાં વઘારેલો રોટલો, છાશ અને બે ગુજરાતી ભાણા જમી અમે ધરાઈ ગયાં! બે ત્રણ કલાક સૂઈ ગયાં. સાંજે ફ્રેશ થઈ આસપાસ ફરવા નીકળ્યા. આજુબાજુમાં આવેલા મહાદેવ અને આશાપુરા મા ના મંદિરો ની મુલાકાત લીધી. આસાપાસ નજીકમાં હોટલ નહોતી, એટલે એક ઠેલા વાળાને ત્યાં લારી પરથી ચા પીધી. ઘણાં સમય બાદ ચીનાઈ માટીના નાનકડા કપ રકાબીમાં ચા પીવાની મજા માણી! ફરી ભૂંગે આવી બહાર અગાશીમાં બેસી પરિવાર સાથે થોડી સુખદ ક્ષણો ગાળી. સાડા આઠ નવે ફરી નીચે ગયા પણ અહીં તો બધું બંધ! માત્ર નજીક માં આવેલી એક હિમાલય સોડા અને સોફ્ટી નામની એક દુકાન ખુલ્લી હતી. ખાવાનું કંઈ મળે એમ નહોતું અને આમ પણ બપોરે ભારે જમણ મોડું જમ્યા હોવાથી રાતે કંઈ ખાવાની ઇચ્છા પણ નહોતી આથી સોડા - સોફ્ટી થી જ કામ ચલાવવાનું નક્કી કર્યું. ભરત સિંહ જાડેજા નામના અતિ મળતાવડા ભાઈ આ પાર્લર ચલાવતા હતા અને અહીં ભારે રસ પડે એવા મજેદાર પીણાં અને સોફ્ટી મળતા હતા. જગોમગો ટેકિલા નામનું સોડા મેં પસંદ કર્યું જે ભારે ઉત્કંઠા પેદા થાય એ રીતે પેશ કરાયું! ટેકિલા શોટ જેવા નાનકડા ગ્લાસ માં પીવાય તેવા જ ગ્લાસમાં ભરતસિંહ જગોમગોનું ખાસ મિશ્રણ મારી પાસે લઈ આવ્યા અને તે એમણે મને મોટા ગ્લાસ ભરેલા જાડા ગ્લાસમાં નાના ગ્લાસ સાથે નાખી દેવા સૂચન કર્યું. મેં એ મુજબ કર્યું અને સોડાની પેલા નાનકડા ગ્લાસના મિશ્રણ સાથે ભેળ સેળ થતાં ફીણની છોળો ઉડી મોટા ગ્લાસની બહાર પ્રવાહી છલકાવા માંડ્યું! નમ્યા અને નાનકડો હિતાર્થ તો ઠીક પણ હું અને અમી પણ ગેલ માં આવી ગયા! પછી તો મેં જગોમગોની, અમીએ મિલ્કશેકની તો નમ્યા - હિતાર્થે ભૂરા - લીલા રંગનાં અવનવા પીણાં અને સોફ્ટીની મજા માણી.
હું જ્યાં પણ હોમસ્ટે માં રહું ત્યાંના યજમાન સાથે વાર્તાલાપ કરું અને આસપાસની જગાઓની, રહેણીકરણીની વગેરે માહિતી મેળવું પણ અહીં યજમાન સાથે ગોઠડી માંડવાની મારી ઇચ્છા પૂરી ન થઈ. રાતે ભૂંગામાં સરસ ઉંઘ માણી.
 સવારે વહેલા ઊઠી નવેક વાગે ત્યાંથી ભૂજ સ્ટેશન આવવા નીકળી ગયા અને મોટી છકડા રિક્ષામાં બેસી ભૂજ સ્ટેશન બહાર બનાવાયેલા રણોત્સવના વાતાનુકૂલિત પીક અપ ટેન્ટ માં જઈ પહોંચ્યા. રણોત્સવની ટેન્ટ સિટી અમને આવકારવા અને અજોડ આતિથ્ય સત્કારનો અનુભવ કરાવવા અમારી રાહ જોઈ રહી હતી!

(ક્રમશ:)

કચ્છના રણોત્સવનો પ્રવાસ (ભાગ - ૨)
---------------------------------------------------
    સંસ્કૃતમાં કાચબો એવો અર્થ ધરાવતા શબ્દ કચ્છનો એક અર્થ એવો પણ થાય છે કે જે સમયાંતરે વારાફરતી સૂક્કું અને ભીનું થયા કરતું હોય. કદાચ એટલે જ ગુજરાતમાં આવેલ ભારતના વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટા જિલ્લા એવા ભૌગોલિક અજાયબી ધરાવતા કચ્છને તેનું 'કચ્છ' આ નામ મળ્યું. પશ્ચિમ દિશામાં અરબી સમુદ્ર, દક્ષિણ અને દક્ષિણ - પૂર્વ દિશામાં કચ્છના અખાત અને ઉત્તર તેમજ ઉત્તર - પૂર્વ દિશામાં કચ્છના રણ વચ્ચે ઘેરાયેલા કચ્છમાં આબોહવા અંતિમો વચ્ચે જોવા મળતી હોવા છતાં સફેદ રણ નામની અજાયબી અને ત્યાં યોજાતા મહોત્સવ - રણોત્સવને લઈને આજે એ માત્ર ભારત ભરમાં જ નહીં, વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધી પામ્યું છે. અહીં ભૂજથી આશરે ૮૫ કિલોમીટર અંતરે આવેલા ધોરડો નામના ગામમાં દર વર્ષે અમુક મહિનાઓ માટે શિયાળામાં યોજાતા આ ભવ્ય ઉત્સવને માણવા જગતભરના વીસ દેશોથી વધુ રાષ્ટ્રોના લોકો ભારત પધારે છે.
  ચોમાસામાં પાણી નીચે ડૂબી જતી અને બાકીનો સમય સફેદ મીઠા નીચે ધરબાઈ જતી ધોરડોની ધરા નહોતી ખેતી માટે લાયક કે નહોતી પશુ પાલન માટે અનુકૂળ. અહીં વસતી જૂજ પ્રજા માટે આજીવિકા રળવા કોઈ સાધન નહોતું વર્ષ ૨૦૦૬ સુધી. પણ ગુજરાતના ત્યારના મુખ્યપ્રધાન અને હાલના ભારતના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની દીર્ઘ દ્રષ્ટિ આ જગા પર પડી અને જાણે ત્યારથી આ ભૂમિનું ભાગ્યચક્ર પલટાયું. ત્રણ દિવસની અવધિથી શરૂ થયેલ આ મહોત્સવ હવે દર શિયાળે ત્રણ - ચાર મહિના માટે યોજાય છે અને તેની સફળતા અને લોકપ્રિયતાએ ભારતને અને ગુજરાત - કચ્છને વિશ્વ પ્રવાસનના નકશા પર નોખું સ્થાન અપાવ્યું છે.
   ગુજરાત પ્રવાસન અને લાલુજી એન્ડ સન્સના વ્હાઇટ રણ કેમ્પીંગ એન્ડ હોસ્પીટાલિટીના સંયુકત આયોજન એવા આ ઉત્સવની શરૂઆત વર્ષ ૨૦૦૬માં થઈ હતી જ્યારે તે માત્ર ત્રણ દિવસ માટે આયોજિત કરાયો હતો. રણોત્સવની મેનેજમેન્ટ ટીમની દક્ષતા અને મહેમાનો - પ્રવાસીઓનો રણોત્સવનો સમગ્ર અનુભવ અવિસ્મરણીય બનાવવાની, આતિથ્ય સત્કારની ભાવના જ કદાચ આ મેળાની સફળતાનું રહસ્ય છે. મારા ત્રણ રાત - ચાર દિવસના રણોત્સવમાં ગાળેલા સંપૂર્ણ સમયગાળા દરમ્યાન સતત મને રણોત્સવની મેનેજમેન્ટ ટીમ પ્રત્યે આદર અને માન વધે એવા અનુભવ થતાં રહ્યાં.
    ભૂજ સ્ટેશનની બરાબર બહાર રણોત્સવ ટીમ દ્વારા મોટો વાતાનુકૂલિત તંબુ ઉભો કરાયો છે, જ્યાં ટ્રેન દ્વારા ભૂજ સ્ટેશન પહોંચનારા પ્રવાસીઓ ફ્રેશ થઈ શકે અને નિરાંતે બસની રાહ જોઈ શકે. આ બસો દિવસમાં ત્રણ વાર અહીંથી અતિથી પ્રવાસીઓને ધોરડોના ટેન્ટ સીટી સુધી લઈ જવા આવજાવ કરે. સવારે આઠ વાગે , દસ વાગે અને બપોરે અઢી વાગે એમ ત્રણ વાર એ પ્રવાસીઓને રણોત્સવના સ્થળ સુધી લઈ જાય અને જે પ્રવાસીઓ રણોત્સવની મજા માણી રહ્યાં હોય, તેમને ફરી ભૂજ સ્ટેશન લઈ આવે. ભૂજ હવાઈ મથકે થી પણ બપોરે એક બસ આ જ રીતે વિમાનથી આવનારા પ્રવાસીઓને ધોરડો લઈ આવે.
   ૧૨મી નવેમ્બરની સવારે અમે દસ વાગ્યાની બસ લીધી અને શરૂ થઈ અમારી રણોત્સવની યાદગાર યાત્રા! બસમાં નાસ્તો તો આપવામાં આવ્યો એ ખાધો પણ એક જગાએ જ્યારે બસે વિરામ લીધો તે ભેરંડીયાળી નામના ગામે તાજો ગરમાગરમ સફેદ દૂધ - મલાઇનો મીઠો માવો ખાધો તેનો સ્વાદ હજી જીભે જળવાઈ રહ્યો છે! બીજું યાદ રહી ગયું છે બસમાં નિયુક્ત કરવામાં આવેલ શાહવાઝ નામના યુવાન ગાઇડ સાથેનું ઇન્ટરેક્શન. રણોત્સવના જુદા જુદા દિવસના પેકેજમાં બસ દ્વારા તમને આસપાસના સ્થળોએ પણ લઈ જવાય અને એ દરેક બસમાં યુવાન ગાઇડસ સાથે હોય જે તમને મુલાકાતની જે - તે સ્થળની માહિતી આપે અને એ જ તે બસમાં સંચાલક અને મેનેજર તરીકે પણ ભૂમિકા ભજવે. આ યુવાનોને રણોત્સવની ટીમ દ્વારા આખા દેશની અગ્રગણ્ય હોસ્પિટાલીટી કે ગેસ્ટ /હોટલ મેનેજમેન્ટનો કોર્સ ચલાવતી કૉલેજમાંથી ચૂંટી અહીં ત્રણ - ચાર મહિના માટે ઇન્ટર્નશીપ કે કોન્ટ્રાક્ટ કરી સર્વિસની તક આપી લાવવામાં આવે છે. માત્ર બસમાં જ નહીં, આખી ટેન્ટ સીટીમાં ટેન્ટના સમૂહના ક્લસ્ટર મેનેજર તરીકે, ભોજન માટેના ડાઇનિંગ હૉલમાં મેનેજર તરીકે, રિસેપ્શન પર ગેસ્ટ પ્રવાસીઓને આવકારવા - તેમના ચેક ઈન - ચેક આઉટ વગેરે મેનેજ કરવા આવા સિત્તેર જેટલા ટેલેન્ટેડ પ્રોફેશનલ યુવાનોની આખી ટીમ તમારી સરભરા અને સેવામાં હાજર! શાહવાઝ દહેરાદૂનની એવિએશન કૉલેજમાંથી અહીં ઇન્ટર્ન તરીકે અનુભવ લેવા રણોત્સવમાં આવ્યો હતો. તેણે અમને રણોત્સવના ઇતિહાસની અને આસપાસના સ્થળોની અને બીજી કેટલીક રસપ્રદ માહિતી આપી. રણોત્સવમાં આ વખતે કુલ ૪૬૭ તંબુ ઉભા કરાયા છે અને ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦ સુધી આ વર્ષે રણોત્સવ ચાલુ રહેશે. અઢી થી ત્રણ કિલોમીટરના પરિઘ વિસ્તારમાં ફેલાયેલ ટેન્ટ સીટીમાં ત્રણ પ્રકારના તંબુઓ વિવિધ ક્લસ્ટર્સ માં વિભાજીત કરી બનાવાયા છે અને આ સમગ્ર વિસ્તારની જમીન પર લીલા રંગની કાર્પેટ બિછાવવામાં આવી છે જેમાં આયોજક લાલુજી એન્ડ સન્સની માસ્ટરી છે. અમારી બસ જેવી અન્ય અઢાર બસ અહીં પ્રવાસીઓની સેવામાં હાજર છે અને લગભગ ૫૦૦ - ૬૦૦ જણની આખી ટીમ આ સમગ્ર કાર્યક્રમમાં ખડે પગે તમારી સુશ્રુષામાં હાજર હોય છે.
   બે કલાકમાં અમે ધોરડો પહોંચી ગયા. ટેન્ટ સીટી રણની મધ્યમાં ઉભું કરાયું હોવાથી, તમે બસમાં ત્યાં પહોંચી રહ્યા હોવ ત્યારે બસની બારીમાંથી ઘણાં લાંબા વિસ્તારમાં ફેલાયેલ રણ જેવો દુર્ગમ વિસ્તાર જ નજરે ચડે, પણ રણોત્સવનું સ્થળ નજીક આવતા માર્ગમાં બિલાડીના ટોપની જેમ ફૂટી નીકળેલી કેટલીક હોટલ વગેરે નજરે ચડે જેમાં કલાત્મક ચિત્રો થી સજાવેલ ભીંતો વાળા સુંદર ઝૂંપડી જેવા ભૂંગાનો સમૂહ હોય પણ બીજું કંઈ અહીં જોવા ન મળે. પણ જેવો રણોત્સવનો ગેટ નજીક આવ્યો કે દૂરથી રંગબેરંગી ધજાઓ ફરફરી રહેલી નજરે પડી. પાસે આવ્યા એટલે એક ગજબની હકારાત્મકતા અને ઉર્જાનો અનુભવ થયો. બહાર વિશાળ અક્ષરોમાં લાલ - લીલા બાંધણી જેવા કપડાંની ડિઝાઇનથી સુશોભિત Rann Utsav નામનું આર્ટ વર્ક જોવા મળ્યું જેનાં પર અક્ષર 'a' પર ગુજરાતી ભરવાડ પુરૂષની વાંકડીયાળી મૂછ સજાવેલી હતી અને આજુ બાજુ બે ઉંટના શિલ્પ ઉભા કરાયા હતાં. હજી તો ગેટની અંદર પણ પ્રવેશ્યા પહેલા, અહીં થી જ મારા સહિત બસમાં પધારેલા બધા પ્રવાસી મહેમાનોનું ફોટો સેશન શરૂ થઈ ગયું!
  અને જેવા અમે આજુબાજુ બે મોટા હાથીઓના શિલ્પોથી શોભતા ભવ્ય કલાત્મક પ્રવેશદ્વારમાંથી ટેન્ટસીટીમાં અંદર જવા પ્રવેશ લીધો કે ....

(ક્રમશ:)

શુક્રવાર, 20 ડિસેમ્બર, 2019

ગેસ્ટ બ્લોગ : રન્નાકાકી

   હમણાં ધનતેરસે નાનાકાકા આવતા મેં એ બહાને ચા માંગી અને સાથે તરત સમોસા? એમ સળંગ માંગણી કરી..પૂજા પહેલાં પ્રસાદ ક્યાંથી મળે એ ન્યાયે દીપાએ ડીંગો બતાવ્યો. પૂજા કરવા બેઠા કે પ્રસાદ ધરાવવા મેં ફરી પહેલાં સમોસા યાદ કર્યા.” આનાથી સમોસા આઘા રાખો!” એમ કોઈ વદ્યુ કે તરત રન્નાકાકી બોલ્યા,  “ એ તો બોલે એટલું જ..હં.. એમ કાંઈ ખાય નહીં.”
એકથી વધુ વાર એ મને બાખૂબી  ઓળખતા હોય, સુપેરે જાણતા હોય એવો ગમતો અને દ્રઢ ભાવ એમણે મને આપ્યો છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે એ કિંમતી ભાવ ગણાય, એવા એકથી એક ચઢિયાતા કારણો અને વગર કારણે પણ કાકી મને સર્વદા પ્રિય રહ્યા છે.
વાલકેશ્વરમાં જે આનંદના ટાપુઓ હતાં એમાં એક મોટો ટાપુ રન્નાકાકી સાથેનો વર્ષોવર્ષનો સહજ અનુભવ હતો. લગ્ન અગાઉ સ્ટેટ લેવલ પર ટેબલ ટેનિસ રમતા કાકી  દીવાનખાનામાં લાકડાના લાંબા ટેબલ પર મારી સાથે ટીટી રોજ બપોરે રમતા. ખેલ બરાબરીનો થતો એવું કાંઈક યાદ છે. મમ્મી અચાનક અમદાવાદ જાય ત્યારે મને રન્નાકાકીને સોંપતી જાય. સ્કૂલથી આવું અને તરત સામે બેસી રોજ ભાવથી જમાડે. મને જમવામાં શું શું જોઈશે એની બધી જ ખબર રાખે અને વગર ચૂકે થાળી ભરી જમાડે. મારું ગમતું દહીંનું કચૂમ્બર કદી ચૂકે નહીં. એ કપિલદેવનો ક્રિકેટ કેરિયર નો શરુઆત નો ગાળો. રેડિયો પર બપોરે આવી જમતાં જમતાં ટેસ્ટ મેચ ચાલતી હોય, કપિલદેવની ફટકાબાજીનીકોમેન્ટ્રી બંને જણાં સાંભળતા(૨). એ જમાડતા જાય ને હું નિરાંતે જમું. કેવો આનંદ હતો! એમના હાથના બ્રેડરોલ, રવા ઈડલી, નાનાકાકાની જલસો પાર્ટીના પિત્ઝા અને અપ્રતિમ ઊંધિયું એનો ઝાયકો કેમ ભૂલાય? હસતાં જાય ને પીરસતા જાય. ભૂલેશ્વર જાય ત્યારે ભૂલ્યા વગર હિરાકાશીના સમોસા ને સ્પેશ્યલ આંબલી-પપૈયાની ચટણી લાવે જ!  મારા ખાવાના શોખને એ ચૂપચાપ લાડ લડાવતા. મારા લાવેલા  લાયબ્રેરીના પુસ્તકો પણ એમનો રસનો વિષય. સુંદર નગર નાનાકાકા સગાઈ પહેલા એકવાર કાકી પાસે લઈ ગયેલા એ  દિવસ હજુ આંખો સામે છે.એકબીજા સાથે એકરૂપ થઈ જીવતા કાકા કાકીને જોવાનો લ્હાવો મને મળ્યો છે‌. પ્રેમ અને વિશ્વાસ બે પાયા પર ઊભેલું એમનું સહજીવન જોઈ ગુણવંત શાહનું વાક્ય જ યાદ આવે. “એકમેકમાં ઓતપ્રોત કોઈ યુગલ જુઓ તો મનોમન વંદન કરી લેજો, હું તમને ખાતરી આપું છું એવી તસ્દી તમારે આ સંસારમાં વારંવાર લેવી નહીં પડે!” કદી  ઘરેણાં પહેરેલા કાકી જોયા નથી, જાણે એમનું હાસ્ય અને ઉત્સાહ  એ જ એમના તમામ ઘરેણાં. એકવાર બોલતાં સાંભળેલા, “મને ઘરેણાનુ સ્ત્રી સહજ  આકર્ષણ જ નથી!”  કાકા કાકી સાથે બેસો ત્યારે કોઈ રઈસની સોબત કર્યાનો અનુભવ થાય. ખાસ તો સાદાઈ અને દિલની સચ્ચાઈની એવી ગંગા એમના ઓરડામાં વહે કે બેસનારો સહજ સ્નાન કરી લાગણીથી  ભીંજાયેલો જ બહાર આવે! ગત જન્મના પૂણ્ય વગર આવા સજ્જનની સોબત અસંભવ સમજું છું અને વિરમું છું.

- પરાગ જ્ઞાની

રવિવાર, 8 ડિસેમ્બર, 2019

વધુ એન્કાઉન્ટર્સની જરૂર છે

         લખવું હતું મારા કચ્છના રણોત્સવના અવિસ્મરણીય પ્રવાસ વિશે. પણ લખવા બેઠો ત્યાં ઉત્તરપ્રદેશના ઉનાઓમાં બળાત્કારનો ભોગ બનેલી વીરાંગના ન્યાય માટે લડતા લડતા વીરગતિ પામી એ ખબર વાંચ્યા અને હું સમસમી ગયો છું, મારું કાળજું કંપી અને રડી રહ્યું છે, લોહી ઉકળી રહ્યું છે. એ બહાદુર પણ બદનસીબ છોકરીના છેલ્લા શબ્દો હતાં "હું મરવા નથી ઈચ્છતી, હું બચી તો જઈશ ને ? મારા ગુનેગારોને સજા આપજો." તેની અને તેના પરિવારજનોની મનસ્થિતી કલ્પતા હું સમવેદનાથી વ્યથિત થઈ ઉઠું છું.
     સાત વર્ષ અગાઉ આવા જ દુષ્કર્મનો ભોગ બનેલી નિર્ભયાએ પણ કદાચ આવા જ વેણ ઉચ્ચારેલા અને તેણે પણ એવી જ અંતિમ ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી કે તેની સાથે ખોટું કરનારાઓને કડકમાં કડક સજા મળે. પણ આજે સાત સાત વર્ષ વીતી જવા છતાં, તે સઘળાં દોષીઓને ફાંસીની સજા ફરમાવાઈ ગઈ હોવા છતાં આ દેશને એ ગુનેગારોને માંચડે લટકાવવા જલ્લાદ નથી મળી રહ્યો! તેલંગણા પોલીસ તમારી કદાચ અત્યારે દરેક રાજ્યમાં જરૂર છે. પ્લીઝ, જલ્દીમાં જલ્દી જ્યાં જ્યાં બળાત્કારના કિસ્સાઓ બન્યા છે અને તે આચરનાર નરાધમો પકડાઈ ગયા છે કે જામીન પર મુક્ત થઈ બિનધાસ્ત ઘૂમી રહ્યા છે, ત્યાં ત્યાં પહોંચી જઈ એન્કાઉન્ટર કરી નાંખો. આમ જનતા તો તમને બીરદાવશે જ, પણ તમે એ અનેક કમનસીબ કન્યાઓની લાખો દુઆઓ પામશો!અને તમારા સમયસરના પગલા કદાચ અનેક કન્યાઓને જીવતી સળગતા, ન્યાય માટે લડતાં લડતાં મોત પામતા પણ બચાવશે!
    હૈદરાબાદ બળાત્કાર કેસના આરોપીનું એન્કાઉન્ટર થયું અને ચાર ગુનેગારો (આરોપીઓ નહીં કહું કારણ ભલે ન્યાયાલયમાં કેસ પૂરો થયો નહીં હોય પણ તેઓ ગુનો કબૂલી ચૂક્યા હતા) મોતને ઘાટ ઉતર્યા કે ઉતારાયા, એ એન્કાઉન્ટર અસલી હોય કે નકલી, ચોક્કસ આવકારદાયક છે. આમાં પણ બળાત્કારી મુસ્લિમ કે હિન્દુ હોવાનું કહી ધર્મનો મુદ્દો ઘૂસાડનારા કે માનવ દયા ધર્મ ની સુફિયાણી વાતો કરનારાઓના ચૂપ જ થઈ જાય તો સારું. તેમના ઘરની પોતાની કોઈ વ્યક્તિ સાથે કદાચ આવી કોઈ દુર્ઘટના ઘટે તો તેમની સાન ઠેકાણે આવે. વર્ષો પછી કંઈક સારું અને યોગ્ય થઈ રહ્યું હોય ત્યાં વચ્ચે ડહાપણ ડોળવા જનારની બુદ્ધિ ભગવાન ઠેકાણે લાવો.
   સરકાર આમાં કંઈ કરી શકશે નહીં, આપણે નાગરિકોએ જ જાગૃત થવાનું છે. આપણી બહેન - દીકરીઓને બહાદુર બનતાં શીખવવાનું છે અને આપણાં ભાઈ - દીકરાઓને મહિલાઓની ઈજ્જત કરતા શીખવવાનું છે, ઈજ્જત લેતા નહીં.
   મારા યુવા લેખક મિત્ર અંકિત દેસાઈએ એક વાંચવા અને વંચાવવા લાયક 'ઓપન લેટર' પોતાના નાનકડા પુત્રને સંબોધીને લખ્યો હતો, એ અહીં શેર કરું છું :
દીકરા સ્વર,
આમ તો આ પત્રમાં લખેલી વાતો મારે તને અંગતમાં કહેવાની થાય છે. અને સમયે સમયે હું તને એ કહેતો પણ રહીશ જ, પરંતુ એ વાતોની ગંભીરતા એવી છે કે મેં તારા નામે આ ઓપન લેટર લખવાનું નકકી કર્યું.
દીકરા તું જન્મ્યો ત્યારથી એક બાબતે મેં હંમેશાં સજાગતા રાખી છે કે હું તારો બેસ્ટ ફ્રેન્ડ બનું. તું મને પાપા કે ડેડા નહીં કહે અને માત્ર અંકિત જ કહેશે એ મને વધુ ગમશે, કારણ કે પિતા શબ્દ થોડી મર્યાદાઓ લઈને લાવે છે અને મારે એ પોકળ મર્યાદાઓને બહાને તને અમુક તથ્યો- સત્યો કે કેળવણીથી દૂર નથી રાખવો.
દીકરા, મારે જે વાત ખાસ શીખવવાની થાય છે તે એ કે તારી આસપાસની, તારી સાથેની સ્ત્રીઓની હંમેશાં રિસ્પેક્ટ કરજે. હંમેશાં એ બાબતનું ધ્યાન રાખજે કે તારી સામે જે છોકરી કે સ્ત્રી ઊભી હશે એ તારાથી નબળી કે તારાથી ઉતરતી નથી. સર્જનહારે શરીરના જે બાંધાને કોમળતા આપી છે એ કોમળતાને માનવ ઇતિહાસની શરૂઆતથી નિર્બળતા માની લેવાઈ છે. આ તો ઠીક એ કોમળતાને જાગીર અથવા સંપત્તિ પણ માની લેવાઈ છે. પરંતુ તું એ ભૂલ નહીં કરતો.
તું ભલે એક જવાબદાર દીકરો નહીં બને. પિતા તરીકે હું તારી પાસે આદર્શ દીકરા બનવાની અપેક્ષા રાખીશ પણ નહીં. આમેય મારે તારા પિતા થઈને તારા જેવો દોસ્ત ખોવો નથી. એટલે એક ઈન્ડિવિજ્યુઅલ તરીકે હું તારા વ્યક્તિત્વની કે તારી આગવી લાઈફસ્ટાઈલ અથવા માન્યતાઓની રિસ્પેક્ટ કરીશ. પણ દીકરા, તારા દોસ્ત તરીકે તારી પાસે એક નાનકડી અપેક્ષા હંમેશાં જરૂર રાખીશ કે તું એક આદર્શ પુરૂષ બને. દીકરા, ખરું પૌરૂષત્વ પોતાની તાકાતો દુરુપયોગ કરવામાં નથી, પણ પોતાની તાકાત કોઈનું રક્ષાકવચ બને એમાં સાચું પૌરુષત્વ છે.
મારા દીકરા, તું ટીનએજ થશે ત્યારે મારે તને એ બાબતથી સજાગ કરવો છે કે સેક્સ અને હવસ વચ્ચે ફરક છે. દરેક બાબતની એક ઉંમર હોય છે એટલે તારી યોગ્ય ઉંમરે તું ય એ બધું પામશે જ, એટલે અફેક્શન કે લવની ઉંમરમાં તું તારી શારીરિક જરૂરિયાતને તારા પર સવાર ન થવા દેતો. અને જ્યારે તું એડલ્ટ બનશે ત્યારે તને એક જ વાત કહેવી છે કે, રિલેશનશિપની બહાર કે રિલેશનશિપની અંદર બંને પાત્રોની સહમતિથી સર્વોપરી કશું જ નથી. જો સામેનું પાત્ર જરા પણ ખચકાટ અનુભવે કે જો સ્પષ્ટ ઇન્કાર કરે છે તો તારે એ ખચકાટ અને ઇન્કારનો કોઈપણ ભોગે આદર કરવો પડશે..યાદ રાખજે કે જો તું જે ક્ષણે સામેનાની ઈચ્છાનો આદર નહીં કરી શકીશ એ ક્ષણે તું તારી અંદર રહેલા દુર્જનને તારા પર સવાર થઈ જવાની તક આપી દઈશ. અને તારે ક્યારેય થવા દેવાનું નથી.
મારા મખ્ખનચોર, ઈશ્વરે મને દીકરાનો બાપ બનાવ્યો છે એટલે મારે માથેની જવાબદારી વધી જાય છે. કારણ કે તું પણ કાલ ઊઠીને પુરુષ થઈશ અને આવતીકાલના પુરૂષના વર્તનના મૂળ તારી આજમાં રહેલા છે. એટલે એ મારી નૈતિક જવાબદારી બને છે કે હું તારી સાથે અમુક વાતો ખૂલ્લા દિલે શેર કરું અને તને એ દિશામાં સાચી કેળવણી આપું.
બાકી, તારે મોટા થઈને કરીઅર શું બનાવવી છે કે તારે પ્રેમ કોને કરવો છે કે તારે લગ્ન કરવા છે કે નથી કરવા કે તારે માત્ર અલગારી રખડપટ્ટી જ કરવી છે કે એડલ્ટ તરીકે તારે આલ્કોહોલ લેવું જોઈએ કે ન લેવું જોઈએ, જેવી કોઈ બાબતમાં મને ઈન્ટ્રેસ્ટ નથી. રાધર એક ઈન્ડિવિજ્યુઅલ એડલ્ટની પર્સનલ લાઈક્સ - ડિસ્લાઈક્સમાં માથું મારવાનો મને અધિકાર પણ નથી. પરંતુ એક આ જ એક બાબત તારી પાસે હંમેશાં ઈચ્છીશ કે દુનિયાના કોઈ પણ પ્રદેશમાં તું રહે કે કોઈ પણ લાઈફસ્ટાઈલ તું જીવે, બસ મર્દ થઈને રહેજે અને મર્દાનગીનો સાચો અર્થ રિસ્પેક્ટ અને રિસ્પોન્સિબિલિટી જ થાય છે.
બી રિસ્પોન્સિબલ ફોર યોર મેનહૂડ માય ડિઅર સન.
લવ યુ ...  
    જરૂર છે આપણાં સંતાનોને સાચા શિક્ષણ અને સંસ્કાર આપી સારા નાગરિક બનાવવાની અને અન્યાય ના કરવાની કે ના સહેવાની વાત તેમના મનમાં ઠસાવવાની.
  દિલ્હી નિર્ભયા કેસના હજી જીવતા અપરાધીઓને ફાંસી આપનાર જલ્લાદ જલ્દી મળી રહે, જેટલા પણ બળાત્કારીઓ ખુલ્લા ફરી રહ્યાં છે તેમને કડકમાં કડક સજા તાત્કાલિક મળી રહે અને બળાત્કારના ગુનાઓ સદંતર બંધ થઈ જાય એવી અભ્યર્થના.