વી.એસ.પી. એન.જી.ઓ. સંસ્થાની બુલઢાણા ખાતેની મુલાકાતનો અનુભવ (ભાગ - 3)

એન.એસ.ઈ.દ્વારા શિક્ષણ ક્ષેત્રે અમે સ્પોન્સર કરેલા આઠેક એન.જી.ઓ. સંસ્થાઓ માંના એક ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ વિષે આપણે ગત સપ્તાહે જોયું.આજે આવા બીજી એક બિનસરકારી સંસ્થા વિકાસ સંસ્થાન પરિષદના કામકાજ અને કાર્યક્ષેત્રની સમીક્ષા માટે અમે લીધેલી મહારાષ્ટ્રના બુલઢાણા વિસ્તારની મુલાકાત અને ત્યાંના અનુભવોની વાત સાથે સી.એસ.આર. શ્રેણીની આ લેખમાળાનું આજે સમાપન કરીશ.

બુલઢાણા મહારાષ્ટ્રના અંતરિયાળ ભાગમાં આવેલો વિસ્તાર છે જ્યાં નાસિક પાસે આવેલા શેગાંવથી બે-ત્રણ કલાક ડ્રાઈવ કરી પહોંચી શકાય.આ જિલ્લાના નાના-નાના અનેક ગામો પૈકી કેટલાક ગામોમાં વિ.એસ.પી.દ્વારા હાથ ધરાયેલ પ્રોજેક્ટ્સ ત્યાંની મ્યુનિસિપલ શાળાઓમાં ચલાવવામાં આવે છે.વીસેક કરતાં પણ વધુ શાળાઓ પૈકીની આવી ચારેક શાળાઓની અમે મુલાકાત બે-દિવસ દરમ્યાન લઈ શક્યા.આ અનુભવ પણ અનેક એવી બાબતો પ્રત્યે ધ્યાન દોરનાર બને રહ્યો જેનો આપણે ક્યારેય વિચાર પણ ન કર્યો હોય.

દાદરથી ટ્રેન પકડી રાતની મુસાફરી કરી વહેલી સવારે શેગાંવ પહોંચ્યા.ઠંડી ઠીક ઠીક એવી હતી.પણ વાતાવરણ ખુશનુમા હતું.કોઈક નવા પ્રવાસન સ્થળે પહેલી વાર ગયા હોઇએ અને ત્યાં હવામાં વહેલી સવારે જેવી તાજગી અનુભવાય એવી તાજગી અમે શરીરમાં સ્ફૂર્તિ સાથે અનુભવી રહ્યાં.વી.એસ.પી. ના મેનેજર રાહુલ અમને લેવા સ્ટેશને આવ્યા હતા જે આખી યાત્રા દરમ્યાન અમારી સાથે જ રહેવાના હતા.

નવી ખુલેલી એક સારી હોટેલમાં અમારો ઉતારો હતો.ફ્રેશ થઈ રાહુલ પહેલા અમને શેગાંવના પ્રખ્યાત આનંદ સાગર પાર્કની કેન્ટીનમાં લઈ ગયો.આનંદ સાગર સપરીવાર આખો દિવસ માણી શકાય એવો થીમપાર્ક છે પણ અહિ અમે જુદા આશયથી આવ્યા હતા,એટલે માત્ર ત્યાંની કેન્ટીનમાં સાબુદાણાની ખિચડી,પૌઆ અને ઉપમાનો ચા સાથે નાસ્તો કર્યા બાદ અમે પહેલી શાળાની મુલાકાતે ગયા.

બે-અઢી કલાકની ડ્રાઈવ દરમ્યાન આસપાસના પર્વતીય વિસ્તારો,જળાશયો,નાનાનાના રહેણાંક વિસ્તારો અને ખેતરોના સુંદર દ્રષ્યો માણતા માણતા અમે જઈ પહોંચ્યા પહેલા  ગામની શાળાએ. આ ગામો એટલે એક-મેકથી ખાસ્સા અંતરે આવેલા અને બસ્સો-ત્રણસો કુટુંબોથી માંડી કેટલીક જગાએ હજારેક પરીવારોની વસ્તી ધરાવતા હેમ્લેટ્સ.. ફિલ્મોમાં ગામડાની શાળા જોઈ હશે એવી જ નાનકડી એવી એ શાળાનું મકાન ત્યાંની ગ્રામપંચાયતની નાનકડી ઓફિસની સામે આવેલું હતું.વચ્ચે ચોરસ મેદાન જેની ફરતે આઠ-દસ વર્ગોની બનેલી એ શાળા શહેરમાં જોવા મળતી શાળાઓ કરતા અનેક રીતે જુદી હતી.

જેવો અમે શાળાનાં પ્રાંગણમાં પગ મૂક્યો કે વિદ્યાર્થીઓના ચોરસ મેદાનમાં જમીન પર બેઠેલા સમૂહે મરાઠીમાં સ્વાગત ગીત ગાઈ અમને આવકાર્યા. અહિં વર્ગોમાં બેન્ચ નહોતી,વિદ્યાર્થીઓ જમીન પર બેસીને અભ્યાસ કરતા હતાં.શાળાના શિક્ષકો સહિત વી.એસ.પી. દ્વારા નિયુક્ત શિક્ષણમિત્ર ટીચર વિદ્યાર્થીઓનો વધારાનો વર્ગ લઈ રહ્યા હતા.ડોર સ્ટેપ સ્કૂલમાં જેમ બુક-ફેઇરી હતે એમ અહિ શિક્ષણ-મિત્ર હતાં. શિક્ષણમિત્ર પણ વી.એસ.પી.દ્વારા નિયુક્ત કરાયેલા દસમું,બારમું કે ડી.એડ. કે બી.એડ. કરેલ ગામમાં જ નજીક રહેનાર યુવક યુવતિ હતાં. શાળાના નિયમિત વર્ગ પેહેલા કે પછી આ શિક્ષણમિત્ર વધારાના વર્ગ ચલાવે જેમાં વી.એસ.પી.દ્વારા એન.એસ.ઈ. ના સહયોગથી તૈયાર કરાયેલ ગણિત અને ભાષાના ખાસ અભ્યાસક્રમ ધરાવતા પુસ્તકો દ્વારા બાળકોને ગુણવત્તા સભર શિક્ષણ પુરું પાડવામાં આવે.પણ એ વાત જાણીને નવાઈ લાગી કે આ શાળામાં ટોયલેટ હતું , પણ માત્ર નામનું. એમાં માટી-ધૂળ ભરેલા અને વર્ષોથી કોઈએ ખોલ્યું જ ન હોય એવી સ્થિતીમાં હતું.આ પછી જેની મુલાકાત લીધી એ બુલઢાણાની અન્ય શાળાઓમાં પણ ઘણી જગાએ તો નામનું જાજરૂં યે જોવા ના મળ્યું. કેટલીક જગાએ પીવાનું પાણી જ નહિ,તો એકાદ બે જગાએ તો સૂરજદાદા જ સહાયક!વિજળીનું નામો નિશાન નહિ! આપણે મુંબઈવાસીઓ આવી શાળાનો વિચાર સુદ્ધા કરી શકીએ ખરાં? શિક્ષકો અને વાલીઓના સભ્યપદ ધરાવતી એસ.એમ.સી. નામની સમિતે ખરી પણ તેમાં પાંખી હાજરી કે ક્યારેક ,આ સમિતી એક્ટીવ હોવા છતાં તેમની માગણીઓ પર ધ્યાન અપાતું ન હોવાની ફરીયાદ સાંભળવા મળી.મેં અને મારા સાથી કલીગ્સે ગ્રામવાસીઓ સાથે,વિદ્યાર્થીઓ સાથે,શિક્ષણ મિત્રો સાથે જુદી જુદી બેઠક યોજી તેમની કાર્ય પ્રણાલિ,મુસીબતો અને અવનવી વાતો સાંભળવાનો લહાવો લીધો! માબાપો આખો દિવસ ખેતરમાં કે અન્ય જગાએ મજૂરી કરતા હોય એટલે બાળક શાળામાં આખો દિવસ પસાર કરતું હોવાથી તેમને નિરાંત!બાળકોને પણ અભ્યાસ સાથે મિડડે મિલ તથા અન્ય સામગ્રી મળતા હોઈ તેઓને શાળામાં રહેવું ગમે...પણ તરસ લાગે કે પેશાબ-સંડાસ જવું હોય ત્યારે? દોડીને તેઓ પાણી પીવા માટે તો પોતાના ઘર તરફ જાય પણ, પેશાબ-જાજરૂ માટે ખુલ્લામાં! ઘરમાં જાજરૂ હતાં જ નહિ મોટા ભાગના ગામોમાં!

આ વિદ્યાર્થીઓના જીવનમાં થોડું પરિવર્તન અમે વી.એસ.પી. ના સહયોગથી લાવી રહ્યા હતા એ જાણીને સારૂં લાગ્યું તો બીજી તરફ આપણાં થી જોજનો દૂર આ લોકો કેટલું જુદું જીવન જીવી રહ્યા હતાં અને તેઓ જ્યાં રહે છે ત્યાં ઘણા ભાગોમાં તો જીવનમાં મૂળભૂત ગણી શકાય એવી સ્વચ્છ પીવાના પાણી-વિજળી વગેરેની પણ કમી હતી!એ બધું વિચારી થોડા દુખ મિશ્રીત રોષની લાગણી અનુભવાઈ રહી હતી.

વી.એસ.પી. ની ઓફિસની મુલાકાત લીધી અને તેમની પ્રવ્રુત્તિઓનો વિસ્તારથી તાગ મેળવ્યો. શિક્ષણના મૂળ મુદ્દા સાથે જે જે વિસ્તારના ગામોમાં તેઓ અમારા પ્રોજેક્ટ્સ સાથે સંકળાયેલા છે ત્યાંની ગ્રામપંચાયતો,એસ.એમ.સી.સમિતી વગેરે સાથે મળી ગ્રામજનોની સમસ્યા યોગ્ય અધિકારીઓ સુધી પહોંચાડવાના કામમાં પણ વી.એસ.પી. ઘણી અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે, એ જાણ્યું. તેઓ અમારા પ્રોજેક્ટ્સ સિવાય ત્યાંના લોકોમાં ખેતી અને તેની અદ્યતન પદ્ધતિઓ વિશે તેમજ કિચન-ગાર્ડન ના કન્સેપ્ટ ઉપર જાગ્રુતિ ફેલાવવાના અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ પણ કરી રહ્યાં હોવાની માહિતી મેળવી.

ખેર આ મુલાકાત ભેગી બીજી ત્રણ-ચાર અવિસ્મરણીય બની રહી એવી કેટલીક બાબતો હતી - બે દિવસ દરમ્યાન લીધેલું ઓથેન્ટીક મહારાષ્ટ્રીયન લંચ,શેગાંવના ગજાનન મહારાજનું ભવ્ય સમાધિ-મંદીર, મંદીરમાં અમારા પ્રવેશ સાથે જ શરૂ થયેલી આરતી, એ મંદીરની ભોજનશાળામાં લીધેલું રાત્રિભોજન, દત્તજયંતિને દિવસે અમે ત્યાં હતા તેથી અમુક ખાસ દત્તાત્રેય ભગવાનના મંદીરોમાં તેની ઉજવણી, શેગાંવ મંદીરથી પરત હોટલ આવતી વેળાએ એક ખાસ ઈકોફ્રેન્ડલી ટુક્ટુક રીક્ષાનો પ્રવાસ અને એ રીક્ષાવાળા ભાઈ સાથેનો રસપ્રદ સંવાદ,શેગાંવની અતિ પ્રખ્યાત લીલવા-કચોરીનો આસ્વાદ, બુલઢાણાના વિશ્વવિખ્યાત ઉલ્કા-સરોવર લોણાર ક્રેટર-લેકની મુલાકાત,ત્યાં આસપાસ આવેલા વાવ-પ્રાચીન જીર્ણ-શીર્ણ પણ ભવ્ય મંદીરોની મુલાકાત વગેરે વગેરે. આ બધી બાબતો મારા મન પર એક ઉંડી છાપ છોડી ગઈ.

(સંપૂર્ણ)

ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ એન.જી.ઓ. સંસ્થાની મુલાકાતનો અનુભવ (ભાગ - ૨)

 ભારતમાં આશરે દર ૭૦૦ લોકો સામે એક પોલીસ વાળો છે પણ એન. જી.ઓ. ની સંખ્યા દર ચારસો વ્યક્તિ દીઠ એક ની છે! અંદાજે ભારતમાં કુલ ૩૧ લાખ એન. જી. ઓ સંસ્થાઓ છે જે અલગ અલગ મુદ્દાઓ પર સમાજ સેવા કે જન કલ્યાણનું કામ કરે છે.અમારી કંપનીની સી.એસ.આર.ટીમનો હું હિસ્સો હોવાથી લગભગ પાંચેક એન. જી.ઓ. ની કામગીરી મને નજીકથી નિહાળવાની તક મળી. આમાંની એક સંસ્થા એટલે ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ.

આ સંસ્થાની સ્થાપના આપણાં મુંબઈમાં જ વર્ષ ૧૯૮૯માં સમાજના હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા વર્ગમાં સાક્ષરતાનું સ્તર ઉંચુ લઈ જવાની દિશામાં કામ કરવાના ઉદ્દેશ સાથે થઈ હતી. તેઓ આજે સડક પર રઝળતા, ઝૂંપડપાટ્ટીમાં વસતા કે કન્સ્ટ્રક શન સાઈટ પર કામ કરતા મજૂરોના તેમજ સમાજના બીજા નીચલા વર્ગનાં બાળકોને શિક્ષણ અને સહાય આપવાનું કામ કરે છે. આમાંના મોટા ભાગના બાળકો શાળાએ જતા હોતા નથી અને તેમને અતિ અલ્પ માત્રામાં પુસ્તક સુધી પહોંચવાની તક કે ભણવા માટે યોગ્ય જગા મળે છે. તદુપરાંત તેમના નાના ભાઈબહેનોનું ધ્યાન રાખવાની ફરજ તેમણે બજાવવાની હોઈ તેમાંના મોટા ભાગનાને શાળા છોડી દેવી પડે છે. ઘરમાં પ્રોત્સાહન કે ભણવાના સાધનોના અભાવને લીધે આ બાળકોનું શિખવાનું સ્તર અતિ નીચું હોય છે. ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ સંસ્થા આવા બાળકોના ઘર - આંગણે જઈ તેમને ગુણવત્તા ભર્યું શિક્ષણ આપવાનું ઉમદા અને ભગીરથ કાર્ય કરે છે.

તેમના વિસ્તૃત કાર્ય અંગે અને તેમના વિશે વધુ માહિતી  માટે તમે તેમની વેબસાઈટ 'www.doorstepschool.org' ની મુલાકાત લઈ શકો છો. અમે તેમનો ‘બુક ફેઈરી’ (પુસ્તક પરી) પ્રોજેક્ટ સ્પોન્સોર કર્યો હોવાથી મને તેમની પુણેમાં આવેલી મુખ્ય ઓફિસ અને બે-ત્રણ વિસ્તારમાં કન્સ્ટ્રક શન સાઈટ્સ પર ચાલતી તેમની સ્કૂલની મુલાકાત લેવાનો મોકો મળ્યો અને એ અનુભવ યાદગાર રહ્યો.

વય જૂથ પ્રમાણે આ સંસ્થા બુક ફેઈરી પ્રોજેક્ટ હેઠળ બાળકોને ગમે એવા પુસ્તકો પોતે તૈયાર કરે છે, છાપે છે અને ખાસ પ્રશિક્ષિત કરેલી યુવતિઓને પુસ્તક પરી રૂપે  તૈયાર કરી તેમના દ્વારા  આ પુસ્તકો એ બાળકો સુધી લઈ જાય છે. મ્યુનિસિપલ શાળાઓમાં ઘણી વાર શિક્ષણનું સ્તર એ પ્રકારનું હોય છે કે બાળક આઠમા ધોરણમાં ભણતું હોય છતાં તેને એક આખું વાક્ય પણ વ્યવસ્થિત વાંચતા ન આવડતું હોય.આવી સ્થિતીમાં નાનપણથી જ આ બાળકોને અક્ષર જ્ઞાન મળે અને વાંચનમાં તેમનો રસ કેળવાય એ ખુબ જરૂરી છે. મ્યુનિસિપલ શાળાના નિયમિત સમયપત્રકમાં લાઈબ્રરીનો પિરિયડ આ પુસ્તક પરીને ફાળવવામાં આવે છે જે દરેક બાળક પાસે પોતે જઈ તેની પાસે પુસ્તક વંચાવડાવે કે વાંચે છે. વાંચનમાં રસ પેદા કરી આ રીતે બાળકોને અક્ષર જ્ઞાન તો મળે જ છે સાથે ખાસ રીતે તૈયાર કરાયેલા તેમના પુસ્તકો દ્વારા બાળકનું ભણતરનું સ્તર પણ ઉંચુ જાય છે અને તેનો એકંદર વિકાસ થાય છે. પુસ્તક પરી પણ કોને બનાવવામાં આવે છે? જે વિસ્તારમાં સ્કૂલ હોય તેની નજીક જ રહેતી દસ-બાર ધોરણ કે તેથી વધુ ભણેલી યુવતિઓને જેઓ કામ-કાજ કરી, કમાઈ પગભર થવા ઇચ્છતી હોય અને જેને બાળકો પ્રત્યે અને ભણાવવા પ્રત્યે લગાવ હોય. તેમને પસંદ કરાયા બાદ તેમની પખવાડિયા કે વધુ સમય સુધીની ખાસ ટ્રેઇનિંગ થાય જેમાં તેમને બાળકો સાથે કઈ રીતે કામ પાર પાડવું,કઈ રીતે તેમના વિશે વ્યક્તિગત નોંધ રાખવી, કઈ રીતે સમગ્ર પુસ્તક પરી પ્રોજેક્ટનું કાર્ય ચાલે છે એ બધા અંગે શિખવવામાં આવે છે.પછી તેઓ ફિલ્ડ પર જાય અને બાળકોની પરી બની જઈ તેમને રસપ્રદ પુસ્તકોનું વાંચન કરવાની આદત પાડવાનો પ્રયત્ન કરવાના કામે લાગી જાય.

અમે પુણે તેમની ઓફિસમાં ગયા ત્યારે આવા એક પ્રશિક્ષણ વર્ગને જોવાની અમને તક સાંપડી જેમાં પુસ્તક પરીઓ ઘડાઈ રહી હતી!આ સંસ્થાની સ્થાપના કરનાર સફેદ અંબોડા વાળા  અને કપાળ વચ્ચે મોટો લાલ ગોળ ચાંલ્લો કરેલા  રજની પરાંજપે (જેમને પ્યારથી બધા રજનીતાઈ સંબોધે છે) ને અને તેમના જેટલા જ પ્રેમાળ અને ઉત્સાહી મહિલા કાર્યકરોને  મળીને ખુબ સારું લાગ્યું. આ સંસ્થા સાથે સંકળાયેલ મોટાભાગનાં કાર્યકર્તાઓ મહિલાઓ છે અને આમ આ સંસ્થા શિક્ષણ ના મુખ્ય ઉદ્દેશ સાથે અપ્રત્યક્ષ રીતે નારી-સશક્તિકરણની દિશામાં પણ કામ કરે છે.

પુસ્તક પરીઓ વાળો તો એમનો એક પ્રોજેક્ટ છે જે અમારી કંપનીએ ત્રણ વર્ષ માટે સ્પોન્સોર કર્યો છે પરંતુ આવા તો બીજા પણ અનેક પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવી તેઓ લાખો બાળકોનું શિક્ષણનું સ્તર ઉંચુ લઈ જાય છે.આ કાર્ય માટે વપરાતા શૈક્ષણિક સાધનો અને સામગ્રી પણ તેમની ઓફિસમાં જ તૈયાર થાય.રંગબેરંગી અને રસ પડે એવી વિષયવસ્તુ ધરાવતા મરાઠી પુસ્તકો પણ તેઓ પોતે જ તૈયાર કરે અને વેચે પણ છે.મને એ એટલા બધાં ગમ્યા કે મેં મારી પહેલા ધોરણમાં ભણતી દિકરી નમ્યા માટે એવા આઠ-દસ પુસ્તકોનો સેટ ખરીદી લીધો અને એ બધાં નમ્યા સમક્ષ વાંચી પણ સંભળાવ્યાં.મરાઠી ભાષાનું જ્ઞાન પણ નમ્યાને મળ્યું એ નફામાં! ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ સંસ્થાએ બાળકો માટેની એક મજેદાર અને ઉપયોગી સચિત્ર મરાઠી ડિકશનરી પણ તૈયાર કરી છે જે મારા એક મરાઠી ભાષી મિત્રને ભેટમાં આપવા ખરીદી લીધી જે એના સંતાનને ખુબ ઉપયોગી સાબિત થશે.

લીલાછમ વૃક્ષો વચ્ચે આવેલી તેમની પ્રવૃત્તિથી ધમધમતી ઓફિસની યાદગાર મુલાકાત પછી અમે તેમના પ્રોજેક્ટ્સ જે સાઈટ્સ પર ચાલે છે તે સ્કૂલોની મુલાકાતે ગયા.પતરાની દિવાલો વાળા વર્ગ ધરાવતી એ સ્કૂલમાં વયજૂથ પ્રમાણે બાળકો બેઠેલા હોય અને તેમની સંખ્યા મુજબ એક કે બે શિક્ષકો તેમને ભણાવતા હોય.અમે વર્ગમાં પહોંચ્યા કે તેમણે સમૂહગીત ભાવપૂર્વક ગાઈ અમારું સ્વાગત કર્યું અને ફરી પોતપોતાની અભ્યાસ પ્રવ્રુત્તિમાં વ્યસ્ત થઈ ગયાં.મેં અને મારા અન્ય કલીગે કેટલાક બાળકો સાથે વાતો કરી,તેમને પ્રશ્નો પૂછ્યાં,તેમની પાસેથી વાર્તા અને મરાઠી બાળગીતો અને કવિતાઓ સાંભળ્યા. કેટલાક વર્ગમાં મોટા બાળકો પોતાના એકાદ વર્ષના નાના ભાઈ-બહેનને પણ લઈને આવ્યા હતા અને તેમનું પણ ધ્યાન રાખતા હતાં.

સતત અભાવો વચ્ચે પણ ખુશ કઈ રીતે રહેવું અને પોતાનું કામ કરતા કરતા હસવું-રમવું એવો અતિ મહત્વનો પાઠ એ ગરીબ ભૂલકાં અમને શિખવી રહ્યાં! પુણેની મોટા ભાગની મ્યુનિસિપલ શાળાઓ સાથે ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ કાર્ય કરી આજે ત્યાં એક જાણીતું નામ બની ગયું છે અને તેમના કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ મુંબઈમાં પણ ચાલે છે.

આપણી વ્યસ્ત ભાગદોડ ભરી જિંદગીમાં આપણી જ સમાંતર ચાલતી ઘણી ઘટનાઓ-પ્રવૃત્તિઓથી આપણે તદ્દન અજાણ હોઇએ છીએ. ડોર સ્ટેપ સ્કૂલ દ્વારા થતું કાર્ય આવી જ એક બાબત હતી જેનાથી હું અજાણ હતો અને તેમની એ સમીક્ષા-મુલાકાત પછી હું કેટલું બધું જાણી અને શિખીને આવ્યો!

(ક્રમશ:)