Translate

Sunday, September 9, 2018

ગેસ્ટ બ્લોગ : ઈકોફ્રેન્ડલી પ્લાસ્ટિકની ઈંટોનો મહત્વકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ

                                                                -  સુજાતા શાહ

           દર વર્ષે કાળઝાળ ગરમીની માત્રા વધતી જાય છે. દૂષિત પર્યાવરણે ઓઝોન વાયુના થરમાં પાડેલા છીદ્રોને કારણે ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યા સર્જાઈ છે.દૂષિત પર્યાવરણ ગંભીર સમસ્યાઓ લઇ રાક્ષસની જેમ આપણી સામે ઉભું છે. તેના પડકારાઓ અને હોંકારાઓને આપણે ઝીલવાના છે. તેને વધુ દૂષિત બનતું અટકાવવાની ફરજ આપણાં સૌની છે. આ સજાગતાના સંસ્કાર બાળકોને નાનપણથી આપવાનું સુંદર કામ વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ દ્વારા શરૂ કરાયેલ ગ્લોબલ શેપર્સ નામની આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા સાથે સંકળાયેલી આપણાં મુંબઈની એક યુવતિ કરી રહી છે જેનું નામ છે - અમીષી પરસરામપુરીઆ. ગ્લોબલ શેપર્સ ઉત્સાહી યુવાનોનું એક નેટવર્ક છે જે સંવાદ,કાર્ય અને પરિવર્તનમાં માને છે અને હાલમાં ૧૮૧ દેશોમાં ૩૭૦ જેટલા હબ્સ ધરાવનાર ગ્લોબલ શેપર્સ સાથે ૭૨૭૪ યુવાન ઉત્સાહી શેપર્સ જોડાયેલાં છે.

આપણે સૌ એમ ધારીએ છીએ કે પ્લાસ્ટિકનો કચરો આપણા ઘરમાં ખાસ નથી થતો, આ વૈશ્વિક સમસ્યા જરૂર છે પણ એમાં આપણો ફાળો નહીંવત છે. ત્યાંજ આપણે ભૂલ કરીએ છીએ. નાની મોટી અનેક વસ્તુઓ ઘરમાં પ્લાસ્ટિકના કચરારૂપે હોય છે જેમકે ચોકલૅટ, મીઠાઈ કે બ્રેડના રેપર્સ. આપણા પોતાના જ ઘરમાં કેટલો બધો પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ નીકળે છે તેની સજાગતા લાવવા ગ્લોબલ શેપર્સ સાથે સંકળાયેલા અમીષી સહિતના કેટલાક યુવાનોએ અનોખી રીત અપનાવી. તેમણે શાળામાં બાળકો પાસે ઘરમાંથી નીકળતા પ્લાસ્ટિકના કચરાને લાવવા કહયું. એ બધા કચરાને ધોઈને સાફ કરવામાં આવ્યો. ત્યારબાદ એ કચરાને પ્લાસ્ટિકની બોટલમાં ભરવાનું કહેવામાં આવ્યું. દોઢ લી. ની બોટલમાં ૫૦૦ ગ્રામ જેટલું પ્લાસ્ટિક ગયું. એ કચરાને હાથથી તથા લાકડી વડે દબાવીને ભરાવાથી બોટલ કડક થઇ ગઈ. આમ પ્લાસ્ટિકની ઈંટ તૈયાર થઈ.

અમીષી તથા તેના ગ્લોબલ શેપર્સ સાથીઓએ  ૫૦ શાળાઓમાં જઈ લગભગ ૨૦૦૦ બાળકો સાથે કામ કરી આવી ૭૦૦૦ ઈંટો તૈયાર કરાવી છે. આ ઈંટો આપણી માટીની સામાન્ય ઈંટો જેટલી જ મજબૂત હોય છે. માટી, સુક્કું ઘાસ, ચીકણી માટી આ બધું પ્રમાણસર ભેગું કરવાથી સિમેન્ટની ગરજ સારે છે. આ મિશ્રણને અંગ્રેજીમાં કોબ કહે છે. આ મિશ્રણમાં માટી, ચીકણી માટી તથા ઘાસનું પ્રમાણ તે સ્થળની આબોહવા તથા માટીની ગુણવત્તા પર આધાર રાખે છે. કોબ વિજળી તેમજ અગ્નિ સામે રક્ષણ આપે છે તેમજ ખુબ સારી લવચિકતા ધરાવે છે તેથી તેને સરળતાથી ધાર્યો આકાર આપી શકાય છે. પ્લાસ્ટિકની ઈંટોનું કોબની મદદથી ચણતર કરી શકાય છે. આવી રીતનું ચણતર ફિલિપાઇન્સ, ઇન્ડોનેશિયા અને ગ્વાએતમાલામાં ઘણું સામાન્ય છે. ગ્વાએતમાલામાં આ રીતે ૧૧૦ શાળાઓ બની છે. ભારતમાં આ વિચાર નવો છે તેથી મુંબઈમાં હજુ આવી રીતનું બાંધકામ થયું નથી.

અમીષી તથા ગ્લોબલ શેપર્સની મુંબઈ હબના કેટલાક યુવાનોની કોશિશ છે કે મુંબઈમાં જાહેર સ્થળે પ્લાસ્ટીકની ઈંટો અને કોબ દ્વારા બનાવાયેલ નાનકડા મકાનનું ચણતર-બાંધકામ થાય. જેથી આ સંબંધી જાગૃતિ જલ્દી આવી શકે. શરૂઆત સિક્યોરિટી રૂમ જેવા નાના મકાનથી થઈ શકે. એકવાર આ પ્રવૃત્તિને વેગ મળે પછી ઓછા ખર્ચે થતી આવાસ યોજના શહેર તથા ગામડાઓમાં કરી શકાય. હાલ તેમની યોજના સરકારી ગતિવિધિમાંથી પસાર થઇ રહી છે. તેમનો આ ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ સફળ થાય તો મોટા પાયે કામ થઇ શકે. આ માટે તેમને માત્ર આર્થિક સહાયની જ નહિ પરંતુ જગાની પણ જરૂર છે. જો કોઈ સંસ્થા,સોસાઈટી કે વ્યક્તિ તેમને જાહેર જગાએ પ્લાસ્ટીકની ઇંટોથી નાનકડી ઓરડી કે શૌચાલય કે કેબિન બનાવવાની પરવાનગી આપે કે એ માટે મદદ કરે તો તેમને એ દ્વારા એક પાઇલોટ પ્રોજેક્ટ મળી રહે જેનો તેઓ એક મોડેલ કે કેસસ્ટડી તરીકે ઉપયોગ કરી આવા વધુ પ્રોજેક્ટ્સ મોટા પાયે મેળવી શકે.

અમીષીએ 'અપસાઇકલરલેબ' નામની બ્રાન્ડથી બાળકો માટે રમતો તૈયાર કરી છે, જેનો મૂળ હેતુ પર્યાવરણને લગતી જાગૃતિ લાવવાનો છે. આ રમતો બોર્ડ તથા કાર્ડ ગેમ રૂપે છે જેમાં ભીનો અને સુક્કો કચરો કેમ છુટ્ટો પાડવો, પાણીનો સંચય, પ્રાણીઓનું સંવર્ધન વગેરે વિષે સમજ અપાય છે. બાળક જયારે ફરી ફરી એક રમત રમે ત્યારે આ બધું આપોઆપ શીખી જાય છે. આમ બાળક ગમ્મત સાથે જ્ઞાન મેળવે છે. અમીષી આ રમતો થકી બાળકોમાં પર્યાવરણને લગતી જાગૃતિ લાવવાની કાર્યશાળાઓ પણ યોજે છે. તેઓએ મુંબઈ ઉપરાંત પુના તથા દિલ્હીમાં આવી કાર્યશાળાઓ કરી ૧૮૦ બાળકો સાથે કામ કર્યું છે. બાળકોના જન્મદિવસની ઉજવણીના ભાગરૂપે આવી કાર્યશાળા કરવા તેઓ જાય છે. ૨ કલાકની કાર્યશાળા દ્વારા બાળકો વ્યસ્ત રહે છે.
શાળાઓ બાળકોને પર્યાવરણ સંબંધી શીખવવાનું સહેલું અને રસપ્રદ કરવા આ રમતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણીવાર એવું બને છે કે બાળકો વડીલોને સજાગ કરે છે.

નાના નાના પ્રયત્નો ઘણી વાર વિશાળ પરિણામ લઇ આવી શકે.

તાજેતરમાં જ ગ્લોબલ શેપર્સની વાર્ષિક સભા જીનીવા ખાતે યોજાઈ ગઈ જેમાં આ સંસ્થાના મુંબઈ ચેપ્ટરનું પ્રતિનિધિત્વ અમીષીએ કર્યું હતું અને તે આ વર્ષ માટે તેના પ્રમુખ તરીકે સેવા આપશે. અમીષી પરસરામપુરીઆના આ કાર્ય અને અભિયાન અંગે વધુ માહિતી મેળવવા તમે www.globalshapers.org વેબસાઈટ્સની મુલાકાત લઈ શકો છો. અમીષીની 'અપસાઇકલરલેબ' બ્રાન્ડ તથા તેની બાળકો માટેની રમતો અંગે વધુ માહિતી મેળવવા તમે  www.upcyclerslab.com વેબસાઈટ્સની મુલાકાત લઈ શકો છો. આ બંને અભિયાન અંગે વધુ માહિતી મેળવવા તમે અમીષીને તેમના ઓફિસના સંપર્ક નંબર 7045225613  પર ૧૧ થી ૬ વાગ્યા સુધીમાં પણ ફોન કરી શકો છો.

- સુજાતા શાહ

Sunday, September 2, 2018

જંગલમાં પ્રકૃતિભ્રમણ


 શહેરની ધાંધલ ધમાલ, દોડધામ અને પ્રદૂષણયુક્ત વ્યસ્ત રોજનીશીમાંથી એકાદ દિવસ ચોરીને પણ ચોમાસા દરમ્યાન જંગલમાં પ્રકૃતિભ્રમણ માટે ઉપડી જવું જોઈએ. આવી નાનકડી વિહાર યાત્રા પણ તમારામાં અનેરી અને અદ્ભુત ઉર્જા ભરી દે છે. ખાતરી કરવા તો તમારે પહોંચી જવું પડશે આસપાસ આવેલા કોઈ જંગલમાં! તમે મુંબઈ માં હોવ તો વધુ દૂર જવાની યે જરૂર નથી, બોરીવલીના સંજય ગાંધી નેશનલ પાર્ક કે ગોરેગામના આરે કોલોની કે વસઈ પાસે આવેલ તુંગારેશ્વર કે નાગલા વિસ્તારની મુલાકાત તમે આસાનીથી લઈ શકશો ઝાઝી તૈયારી કે લાંબી મુસાફરીની પળોજણ વગર!
            ગયા સપ્તાહના શનિવારની વહેલી સવારે મારી ઓફિસના કેટલાક મિત્રો તેમજ પર્યાવરણ સંવર્ધન અને જાળવણીની દિશામાં કાર્ય કરતી સંસ્થા બી.એન.એચ.એસ.ના પાંચેક સભ્યો સાથે મુંબઈના વસઈ પાસે આવેલ નાગલા બ્લૉકના વન્ય વિસ્તારમાં નેચર ટ્રેઈલ માટે ગયો. ખૂબ સરસ અને યાદગાર રહી આ ટૂંકી પણ મજેદાર જંગલયાત્રા. નાયગાંવની ખાડી પસાર કરી મુંબઈ - અમદાવાદ હાઈવે પર થોડે જ આગળ અમારી બસ થોભી અને ત્યાંથી શરૂ થઈ અમારી નેચર ટ્રેઈલ. હાઇવે થી માત્ર સો બસો મીટર જેટલું ચાલતા જ જંગલની શરૂઆત થઈ ગઈ એ જાણી ને નવાઈ લાગી. શહેરથી કેટલું નજીક છે આ જંગલ! ઉંચા ઉંચા ઝાડ, લીલાછમ છોડવા - વેલા અને અનેકવિધ જંતુઓની ફોજ અમારું સહર્ષ સ્વાગત કરી રહી જાણે! જે લોકો હાફ પેંટ પહેરી આવ્યા હતા તેઓ પસ્તાયા કારણ તેમના પગના ખુલ્લા ભાગ પર મચ્છરો રીતસર તૂટી જ પડયાં! અમારી બસથી અમે નજીક જ હતા એટલે એક પરોપકારી જણ દોડીને ઓડોમસ લઈ આવ્યો અને એ પગે લગાડતાં જ હાફ-પેંટ પહેરેલાઓને થોડી રાહત થઈ અને અમે આગળ વધ્યાં! 
 ડાયાબીટીઝ માટે કારગત ગણાતા પત્તા ધરાવતા ઇન્સ્યુલિન પ્લાન્ટ તરીકે ઓળખાતી આયુર્વેદિક વનસ્પતિ ના છોડ અહીં ભરપૂર કરતા પણ વધુ માત્રામાં પગદંડીની બંને બાજુએ નજરે ચડતા હતા. તેના લીલાછમ પત્તા કોઈ અપ્સરાની વક્ર કટી-રેખા જેવા આકારની કિરમ્જી (મજેન્ટા) રંગની ડાળી પર કતારબદ્ધ રીતે ગોઠવાયેલા હતા
       અને ઘેરા લાલ રંગની તેના ફૂલોની કળીઓ કે સફેદ સ્વચ્છ મધ્યમ કદના તેના ફૂલો ઠેર ઠેર જોવા મળી રહ્યા હતાં. અન્ય અનેક પ્રકારના છોડ અને વેલા અસંખ્ય પતંગિયાઓ ને  આકર્ષી રહ્યાં હતાં અને બી.એન.એચ.એસ.ના નિષ્ણાત મિત્રોએ અમને અલગ અલગ જાતિની એ વનસ્પતિ વિશે તેમજ વિવિધ પતંગિયાઓની પણ તેમના નામ-જાતિ સહિતની ઘણી રસપ્રદ માહિતી આપી. અમે આ બધી માહિતી ગ્રહણ કરતા કરતા, વચ્ચે વચ્ચે થોભતા, ઉંચા ઝાડ સામે ડોક ઉંચી કરી તેની ઉંચાઈ નો તાગ પામવા મથતા, જીવ જંતુઓનું નિરીક્ષણ કરતાં, તેમના ફોટા પાડતા ધીમે ધીમે આગળ વધતા જતા હતાં.
         ગત વર્ષે સંજય ગાંધી નૅશનલ પાર્કની કાન્હેરીની ગુફાઓ પાસે આવેલ માર્ગ પર જ્યારે અમે નેચર ટ્રેઈલ માટે ગયા હતા ત્યારે મૂશળધાર વરસાદે અમારા તન-મન ભીંજવી અમને ભરપૂર આનંદ આપ્યો હતો અને આ વર્ષે પણ અમે વરસાદ પડશે એવી તીવ્ર ઇચ્છા સેવી રહ્યા હતાં. પણ આ વખતે અમારી એ ઈચ્છા ફળી ભૂત ન થઈ. જો કે વરસાદ અમે ચાલવું શરૂ કર્યું તે પહેલાં જ પડી ગયો હોવાને કારણે ભીનાશ અને લીલોતરી અમારા મનને એક અનેરી શાંતિ અને પ્રસન્નતા અર્પી રહ્યા હતાં.
આગળ એકાદ છોડના પાન પર ઉંચે એક દેડકો બેઠેલો નજરે ચડયો

 તો કેટલાયે પાન પર પતંગિયાઓની વિવિધરંગી ઈયળો નજરે ચડી. તેમણે ખાઈ ખાઈને કેટલાક છોડના પત્તાઓમાં જાળી જેવી ડિઝાઇન રચી હતી તે જોઈ પણ અમને નવાઈ લાગી.આંબલી, સાલ, કદંબ જેવા ઉંચા ઝાડ પણ જોયા તો લીલ અને ફૂગના મિશ્રણ સમી તંદુરસ્ત જંગલની નિશાની ગણાતી જાતના એ ઝાડ ના થડ પરના ડાઘા વિષે જાણ્યું. તેમના પર બેસીને બાળકો હીંચકો ખાઈ શકે એવા લાંબા લાંબા મુળ ધરાવતી વનસ્પતિની લિયેના નામની પ્રજાતિ ની હાજરીએ પણ અહીં તંદુરસ્ત જંગલ હોવાની પ્રતીતિ કરાવી. સુરણના છોડ કે જંગલી તુલસી કે વન્ય હળદર ના ગુલાબી ગુચ્છાદાર ફૂલ ધરાવતા છોડ કે મહુડાના ઝાડ અને વિવિધ આકાર ધરાવતા અન્ય વનસ્પતિનાં ફળ-ફૂલ જોઈને અને તેમના વિશે રસપ્રદ માહિતી સાંભળી અમારા જ્ઞાનમાં વધારો કરતા કરતા બે અઢી કિલોમીટર જેટલું અંતર ચાલી ને જ ક્યાં કાપી નાખ્યું તેની ખબર જ ન પડી.
         અમારી નેચર ટ્રેઈલનું સમાપન થયું એક સરસ પથ્થરની ભેખડ પાસે જ્યાંથી એક સુંદર જળાશય દ્રશ્યમાન થઈ રહ્યું હતું. અમે અહીં બેસી થોડી વાર ટોળટપ્પા માર્યા, ધરાઈ ને ફોટા પાડયા, થાક ઉતાર્યો. અહીં થી ખસવાનું મન જ નહોતું થતું. ત્યાં એક નાનકડી હોડી અમારી નજર સામેથી પસાર થઈ અને જળાશયનું એ દ્રશ્ય જાણે હવે હોડી ફ્રેમમાં આવતા પૂર્ણ થયું! 

 સામે ડુંગરા નજરે ચડી રહ્યા હતા. આ જળાશય નાઈગાવની ખાડીને આગળ જતાં ચોક્કસ મળતું હશે એમ લાગ્યું. અડધા કલાક જેટલો સમય અહીં હસી ખુશી સાથે પસાર કર્યા બાદ અમે અમારી પરત યાત્રા શરૂ કરી અને પાછા ફરતી વખતે તો પોણા - એક કલાકમાં જ ઝડપથી જંગલમાંથી હાઈ વે સુધી પહોંચી ગયા. બસમાં ચડી એકાદ બે કલાકમાં તો ફરી બોરીવલી પણ આવી ગયા.


        અડધા જ દિવસની આ જંગલ વિહાર યાત્રા અમારા સૌમાં અનોખી સ્ફૂર્તિ અને તાજગી ભરનારી બની રહી.


Monday, August 27, 2018

મુંબઈ લોકલમાં પ્રવાસ કરતી વેળાએ થયેલી એક બાળમજૂરની મુલાકાત


          ગત સપ્તાહની એક વહેલી સવારે મુંબઈના સેન્ટ્રલ રેલવેના દાદરથી વિદ્યાવિહાર સ્ટેશન વચ્ચે લોકલ ટ્રેનમાં ફર્સ્ટ ક્લાસના ડબ્બામાં હું પ્રવાસ કરી રહ્યો હતો. ભીડ સાવ ઓછી હતી. હું બેઠો હતો તેની પાછળની બેઠક પરથી કોઈ બાળસ્વર કંઈક લાંબુ લાંબુ બોલી રહેલો સંભળાયો અને મારા કાન સરવા થઈ ગયાં. મારે શું બોલે છે સાંભળવા ઝાઝી વાટ જોવી પડી નહિ. કારણ બાળકી કંઈક વેચી રહી હતી અને કોઈએ કંઈ લેતા હવે મારી સામેની ખાલી બર્થ પર આવીને બેસી.
સાત-આઠ વર્ષની તેની ઉંમર હશે. ટીશર્ટ અને ઘૂંટણ સુધી લાંબુ શોર્ટ તેણે પહેર્યા હતા જે ઇસ્ત્રીબદ્ધ  નહોતાં. તેણે માથું ઓળેલું નહોતું અને તેના હાથે ઝાંખી થઈ ગયેલી મહેંદી રંગેલી દેખાતી હતી. ખભે તેણે બેકપેક ભરાવેલી હતી જેમાં બાળકો રંગ પૂરી શકે તેવી ચોપડીઓની થોકડી હતી. આવી સાત-આઠ ચોપડીઓ તેણે હાથમાં પકડી હતી. પોતાની માર્કેટીંગ સ્પીચ અને અભિનય કલાની ક્ષમતા વાપરી તે ચોપડીઓ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહેલા પ્રવાસીઓને વેચવાનો પ્રયત્ન કરી રહી હતી. સ્ટેશન પર ભીખ માગતા અને સહેજે તમારો પીછો છોડતા બાળકો કરતાં તેનો દેખાવ અને પહેરવેશ ઘણાં સારા હતાં છતાં તે સામાન્ય પરીવારમાંથી આવતી હોય તેવું તેના દેખાવ અને ચેષ્ટા પરથી જણાતું નહોતું.
સાહબ યે કિતાબ લે લો ના...કલર કે સાથ બહુત અચ્છી તસ્વીરે હૈ...” આટલું બોલતી હતી ત્યાં સુધી તો ઠીક પણ પછી તેણે આગળ ચલાવ્યું, "મૈ આપકે પૈર પડતી હું. કિતાબ લે લો ના" રડવાનો અભિનય કરતા કરતા તે મુજબ બોલી ત્યારે મને સહેજ હસવું આવી ગયું. કારણ તેની વાણીમાં ભારોભાર નિર્દોષતા સાથે સ્પષ્ટ જણાતું હતું કે તે પોપટની જેમ રટેલી સ્પીચ બોલતી હતી. તેની કાકલૂદી જેન્યુઈન નહોતી. મેં મારી બેગમાંથી એક ચોકલેટ કાઢી તેને લેવા આગ્રહ કર્યો. તેણે ધરાહર લીધી. મને કહે,"મુઝે ચોકલેટ નહિં ચાહિએ, બસ આપ યે કિતાબ ખરીદો. અબ તક એક ભી બિકી નહિ હૈ." મેં તેની વાત સામે આંખ આડા કાન કરી તેને પૂછ્યું કે શું તે પોતે શાળાએ જતી હતી. પહેલા તો એણે પણ મારો પ્રશ્ન સાંભળ્યો સાંભળ્યો કરી પોતાની માર્કેટીંગ સ્પીચ ચાલુ રાખી પણ મેં મારો પ્રશ્ન દોહરાવ્યે રાખતા તેણે વચ્ચે કહી નાખ્યું કે મ્યુનિસીપાલ્ટીની શાળામાં ભણવા જાય છે. પણ પછી એને ચોકલેટ લેવામાં કે મારી સાથે વધુ વાતો કરવામાં રસ નહોતો અને તેને ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે હું તેની પાસેથી એક પણ ચોપડી ખરીદવાનો નથી. એથી તે બાજુની સીટ પર ચાલી ગઈ અને તેણે અન્ય મુસાફરને રીઝવવાનું શરૂ કર્યું.
તે મારી નજર સામેથી તો હટી ગઈ પણ તેની તસવીર મારા મન સામેથી હટતી નહોતી અનેક પ્રશ્નો ખડા કરીને. મને વિચાર આવ્યો કે કોણે તેને રીતે આમ ટ્રેનમાં ચોપડીઓ વેચવા મોકલી હશે? શું તેના માબાપે ગરીબીવશ તેને આમ જીવના જોખમે એકલી મુંબઈની ટ્રેનોમાં મજૂરી કરી પૈસા કમાવા મોકલી હશે કે તે અનાથ હશે? જો તે અનાથ હોય તો કોઈ ગેન્ગ દ્વારા અપહરણનો શિકાર બની હશે અને તેમણે તેને આમ બાળમજૂરી કરવા મોકલી હશે? ધોળે દિવસે અનેક લોકોની સામે બીના બની રહી હતી બાળ મજૂરી જે દેશમાં કાયદાકીય રીતે ગુનો છે દેશના સ્વપ્નનગરી ગણાતાં મહાનગરમાં. પણ આવી તો જો કે કંઈ કેટલીય ઘટનાઓ અહિં ક્ષણે ક્ષણે બનતી રહે છે જેના સાક્ષી આપણે સૌ મુંબઈગરા બનતા રહીએ છીએ.
એવો વિચાર આવે કે હું ચાઈલ્ડ હેલ્પલાઈન પર કોલ કરી અંગે તેમને વાત કરું? કે પછી રેલવે- પોલીસને અંગે જાણ કરું પહેલા તો મારું સ્ટેશન વિદ્યાવિહાર આવી જતા હું ઉતરી ગયો અને ત્યાં ચડવાના અતિ સાંકડા પુલ પર કીડીયારાની જેમ ઉભરાઈ રહેલી ભીડને જોઈ મારો નંબર ક્યારે આવશે ઉપર ચડવામાં તેની ચિંતામાં પેલી બાળકીએ મનમાં જન્માવેલ વિચારો વાયુ બની ઉડી ગયાં.સાંકડા પુલ પરની ભીડ જોઈ એવો વિચાર મનમાં કંપારી પેદા કરી ગયો કે ક્યાંક એલ્ફીસ્ટન રોડ જેવી દુર્ઘટના અહિં પાછી નહિ સર્જાય ને! ખેર, સદનસીબે એમ બન્યું અને હું સહીસલામત ઓફિસે પહોંચી ગયો.
બ્લોગ લખવા બેસતી વેળા ફરી આખી ઘટના અને એણે ઉઠાવેલા પ્રશ્નો મમળાવવાનું અને તેને તમારા સૌ સાથે શેર કરવાનું મન થયું અને બ્લોગ પોસ્ટ લખી નાંખી.આપણે સૌ બાળમજૂરી અટકાવવા શું કરી શકીએ અંગે તમારા વિચારો લખી મોકલશો તો આનંદ થશે.         

Wednesday, August 22, 2018

આઝાદી દિન બાદ આપણી જવાબદારીઓનું મનોમંથન



આપણાં ભારત દેશને આઝાદી મળી તેની ૧૫મી ઓગષ્ટના ૭૨માં સ્વાતંત્ર્ય દિવસે આપણે હર્ષોલ્લાસ પૂર્વક ઉજવણી કરી. રાષ્ટ્રીય ધ્વજ અને તેના ત્રણ રંગો આઝાદી દિનની આસપાસનાં ત્રણેક દિવસ દરમ્યાન ભરપૂર નજરે પડ્યાં, દેશભક્તિના ગીતો બધે સંભળાયા. ટી.વી.કાર્યક્રમો અને રેડિઓ પર સ્વાતંત્ર્ય દિનની રંગેચંગે-વાજતેગાજતે ઉજવણી થઈ. પણ દેશ માટે, દેશની પ્રગતિ માટે આપણે ખરા અર્થમાં આપણું કેટલું યોગદાન આપીએ છીએ તેનું કેટલું મનોમંથન થયું? વિશે થોડો વિચાર કરવાની જરૂર છે.
દેશ વર્ષો સુધી ગુલામીના સંકજામાં હતો તેથી આઝાદીનાં થોડાં વર્ષો સુધી નબળો અને શોષિત વર્ગ મુખ્ય ધારામાં આવી શકે હેતુથી અનામતની પ્રથા દાખલ થઈ. બંધારણમાં જો કે સ્પષ્ટ કરાયું હતું કે પ્રથા અમુક ચોક્કસ વર્ષો સુધી લાગુ કરવામાં આવે. પણ વોટ-વાંચ્છુ નેતાઓએ અનામતને પોતાનું સાધન બનાવી તેનો ભરપૂર દુરુપયોગ કર્યો અને પરિણામે આજે અલગ અલગ રાજ્યોમાં જુદા જુદા સમુદાયો દ્વારા લોહીયાળ આંદોલનો થાય છે અનામતની માગણી સાથે. નરી રાજકીય રમત છે.  જો આપણને ભારતના ખરા ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે ચિંતા હોય તો આપણે આપણાં શક્તિ અને સ્રોતોને આંદોલનો કરવામાં નહિ પરંતુ દેશની પ્રગતિ માટે વાપરવા જોઇએ. હાર્દિક પટેલ જેવા લોકો ઉપવાસ કરવાની ચેષ્ટા દ્વારા ગાંધીજીના અમોઘ શસ્ત્રનું અપમાન કરી રહ્યાં હોય ત્યારે તેને ટેકો આપનારા પણ હજારો લોકો રસ્તાઓ પર ઉતરી પડે અથવા મરાઠા-પાટીદાર-ગૂર્જર વગેરે અનેક સમુદાયો લાખોની સાર્વજનિક સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડે અને વારે-તહેવારે બંધનું એલાન કરી લાખો રૂપિયાનું દેશને નુકસાન પહોંચાડે ત્યારે દેશ કયા માર્ગે જઈ રહ્યો છે તેવો વિચાર આવે છે. પાછલાં બે-એક મહિનામાં મારી દિકરીની નિશાળ હૂલ્લડના ભયને લીધે  બે વાર બંધ રહી. એકાદ જગાએ સ્કૂલે જતી બસ પર પણ પથ્થરમારો થયાના સમાચાર સાંભળવામાં આવ્યા હતાં.  શું છે આપણી દેશભક્તિ?
કર માળખું દેશની પાયાની જરૂરિયાતોને સમૃદ્ધ બનાવે છે. નોકરીયાત વર્ગનો કર તો તેમના પગારમાંથી કપાઈ જાય છે પણ ધંધાદારી વર્ગ કે અન્ય છૂટક પગારધારી કે વ્યવસાયિક વર્ગમાંના કેટલા લોકો પ્રમાણિકતાથી દેશ માટે, દેશબાંધવો માટે કંઈક કરી છૂટવાની ભાવનાથી, પોતે પોતાનાથી બનતું યોગદાન આપવાની ભાવના સાથે ખુશીથી કર ભરે છે? આપણે સૌ કર કઈ રીતે ચોરી કરી શકાય કે કઈ રીતે ઓછામાં ઓછો ભરવાનો આવે તેની સતત પેરવીમાં હોઇએ છીએ. નરેન્દ્ર મોદી જેવા પ્રમાણિક નેતાએ જ્યારે કર-માળખું વ્યવસ્થિત કરવા જી.એસ.ટી. અને આધાર નોંધણી ફરજીયાત જેવા પગલાં ભર્યાં છે ત્યારે ઘણાં કરચોરીની ફિરાકમાં રહેનાર લોકોનાં પેટમાં તેલ રેડાયું છે. નોટબંધી દ્વારા પણ જ્યારે કાળા નાણાંને કાબુમાં લેવાના પ્રયાસો થયા ત્યારે વિરોધ પક્ષો અને કાળા બજારીયાઓએ સમગ્ર અભિયાનને નકારાત્મક ચિતરવાનો અને તેને સદંતર નિષ્ફળ બનાવવાનો-દર્શાવવાનો પ્રયાસ સતત કર્યો છે. પણ જો આપણને દેશ માટે સાચો પ્રેમ હોય તો આપણે સરકાર દ્વારા દેશના ઉજ્જવળ વિકાસ માટે લેવાતા આવા દરેક પગલામાં ઉત્સાહપૂર્વક સહભાગી થવાનું છે.
આપણે જ્યારે હાલાકી ભોગવવી પડે ત્યારે સરકારને કે તંત્રને ભાંડવાની એક પણ તક જતી કરતા નથી.પણ આપણે ભૂલવું જોઇએ કે હાલાકી જેના કારણે ઉભી થાય છે દરેક સમસ્યાના મૂળમાં આપણાંમાંના આપણાં દેશબાંધવોમાંના કેટલાક લોભી-લાલચુ લોકોનો અંધ સ્વાર્થ જવાબદાર હોય છે. જ્યાં સુધી આપણામાંની પોતાનું કે પોતાના સ્વજનોનું હિત જોવાની સ્વાર્થ-પરાયણતા નાશ નહિ પામે ત્યાં સુધી આપણે આવી સમસ્યાઓનો ભોગ બનતા રહીશું. આપણે દરેકે પોતાનાથી શું શ્રેષ્ઠ થઈ શકે આપવાની-કરવાની ભાવના વિકસાવવાની જરૂર છે. તો દેશની સાચી પ્રગતિ શક્ય છે.
આપણે નાની નાની બાબતોનું ધ્યાન રાખીને પણ દેશની સાચી પ્રગતિના માર્ગમાં સહભાગી બની શકીએ એમ છીએ. જેમ કે રસ્તામાં કોઈનો અકસ્માત થયેલો જોઇએ ત્યારે માત્ર ઘટનાના મૂક સાક્ષી બની રહેતાં પોતે મદદ કરીએ, વીજચોરી-કરચોરી-ભ્રષ્ટાચાર વગેરેમાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ ફાળો આપીએ, ટ્રાફીકના નિયમોનું પાલન કરીએ, અન્ય કાયદા-કાનૂનનું ચૂસ્ત પાલન કરીએ અને અન્યોને પણ ખોટું કરતા રોકીએ-એમ કરવા સમજાવીએ, પાણી-વિજળી જેવા સંસાધનોનો વિચારપૂર્વક ઉપયોગ કરીએ, જ્યાં-ત્યાં ગંદકી ફેલાવી સડકો અને જાહેર સ્થળોને સ્વચ્છ રાખીએ, પ્લાસ્ટીકનો પ્રતિબંધ જાહેર થયો છે તેમાં સ્વેચ્છાએ ખુશીથી જોડાઈએ, પોતાના પરિવારનો વિચાર કરવાને બદલે સમગ્ર દેશબાંધવોના કલ્યાણની ભાવના મનમાં રાખતા જેને આર્થિક કે અન્ય મદદની જરૂર હોય અને આપણી હેંસિયતમાં હોય તો સામેથી મદદ પૂરી પાડીએ. જો બધી જવાબદારીઓ આપણે ઉપાડી લઈએ તો સાચો દેશપ્રેમ ગણાય અને જવાબદારીઓનું વહન થશે તો આપણાં દેશને પ્રગતિ કરતાં કોઈ બળ રોકી શકશે નહિ.